Бик нык ютәлләгәч, үзебезнең участок терапевтына мөрәҗәгать итәргә булдым. Ул исә тыңлады, аркага каккалап-суккалап карады да: «Сездә пневмония булуы ихтимал, тиз арада хастаханәгә ятарга, антибиотиклар кадатырга кирәк», – дип белдерде. Юллама буенча терапевт билгеләгән хастаханәгә җыенып киттем. Ни хикмәт, мондагы белгечләр, үпкә ялкынсынуга охшамаган, мөгаен, сездә бронхиттыр, дигән фикер әйттеләр. Анда тикшергән биш табибның берсе – балга аллергия дә булуы бар, икенчесе – тамагың шешкән, өченчесе – ОРЗ, дүртенчесе, ни дип тә әйтергә белмим, рентгенга төшәргә кирәк, дип сөйләнде. Кыскасы, үземнең нинди авыру белән чирләгәнемне төгәл генә аңлатучы булмагач, ничек дәваланырга да белмичә аптырап калдым. Чарасызлыктан, монда белми калмаслар, дип, түләүле клиникага юл тоттым. Ни өчендер, түләүле булгач, анда барысы да иң-иңе булырга тиештер кебек тоела бит ул: иң шәп белгечләр, яхшы мөнәсәбәт, уңайлы шартлар... Хезмәт күрсәтүләреннән зарланырлык түгел анысы: акчаңны түләгәч, чират та торасы юк, күн кәнәфиләрдә генә утырып, журнал, телевизор карый-карый, сине кабинетка чакырганнарын көтәсең. Тик менә белем дәрәҗәсе дигәннән, бу – шәхси клиника яки дәүләт хастаханәсе булуга карамый, белгечнең ни дәрәҗәдә үз эшенең остасы, тәҗрибәле, белемле икәнлегенә бәйле икән. Әнә биредә әле былтыр гына дәүләт хастаханәсендә эшләп киткән таныш хатынны очраттым. Элекке эшендә кыскартуга эләккәч, шәхси клиникага күчкән икән ул. Сөенеп туя алмый: хезмәт хакы да күбрәк, шартлар да канәгатьләнерлек, ди ул.

Кайбер танышларымны шәхси клиникаларда кәкре каенга терәтүчеләр дә булды. Булмаган авыруларын бар дип, керем эшләү максатыннан, кочак-кочак дару язып, аны бары билгеле бер даруханәдән генә алырга кушып, төрле рецептлар язып бирделәр. Ә дәүләт хастаханәсенә баргач, бу даруларның бөтенләй кирәк булмавы, дөрес диагноз куелмавы ачыкланды.

Сүз уңаеннан, ТР сәламәтлек саклау министры Айрат Фәррахов белдергәнчә, быелдан республикада шәхси медицина клиникалары эшчәнлекләрен күзәтү астына алырга телиләр. Бу бигрәк тә теш дәвалау хастаханәләренә кагылачак икән. Шәхси клиникада дәваланганнан соң, хәле начарланган пациентларның ярдәм сорап дәүләт хастаханәләренә мөрәҗәгать итү очраклары ешайгач та, күзәтү кирәк дигән фикергә килгәннәр. Кыскасы, һәр ялтыраган алтын түгел. Тыштан бик матур, төзек биналарда урнашкан, уңайлы шартлары булган һәр шәхси клиника да ул әле ышанычлы, сыйфатлы дигән сүз түгел шул...  

- Рамилә Сәүбәновна, Мәчәләй мәктәбен ничек саклап кала алдыгыз?

- Аллаһыга шөкер, авырлык белән булса да, максатыбызга ирештек.

Бүгенге көндә тугызъеллык мәктәбебездә барлыгы 23 укучы белем ала. Подбельск урта мәктәбенә беркетелеп, филиал булып калуыбызга өч ел булды инде. Первомайский авылындагы мәктәп тә аның филиалы булып санала хәзер.

Алты ел элек кенә Мәчәләйдә урта мәктәп эшләп тора иде. Укучыларыбызның саны шактый булса да, бездән сорап тормадылар, югары сыйныф укучыларын Подбельск мәктәбенә күчерделәр.

Быелгы уку елы башында мәктәбебезне башлангыч мәктәп итеп калдырырга да исәпләре бар иде, тик ата-аналар риза булмады, Самарага кадәр җитеп, шушы мәктәптә укыган авылдашыбыз, эшмәкәр Фәхретдин Канюкаевка мөрәҗәгать иттеләр. Аллаһының рәхмәте яусын, аның тырышлыгы нәтиҗәсендә авылыбызга Самара губерна Думасының фән һәм мәгариф комитетыннан делегатлар - Николай Фёдорович Мусаткин, Евгений Валерьевич Логинов, Александр Николаевич Первышин, милләттәшебез Зөлфия Таһир кызы Таштабанова-Булатова, Валентин Фёдорович Павлов, Александр Иванович Довгялло, Валентина Михайловна Окорочкова, Светлана Анатольевна Кручинина, Ирина Фёдоровна Токмань, Лилия Викторовна Галузина килеп төштеләр. Район һәм авыл үзидарәләре җитәкчеләре, Подбельск мәктәбе җитәкчесе Александр Николаевич Коврин, авылыбызның дәрәҗәле мәчет аксакаллары, авылдашларыбыз катнашындагы зур җыелышта туган телебезне, динебезне, гореф-гадәтләребезне, матур традицияләребезне һәм иң мөһиме - мәктәпне саклап калу турында сүз барды.

Николай Фёдорович Мусаткин, үзе рус милләтеннән булуына карамастан, Федераль Конституция нигезендә һәр милләтнең үз телен өйрәнергә тулы хокукы бар, сез нигә балаларыгызга үз телегезне укытудан баш тартасыз дип, халыкка мөрәҗәгать итте. Әйе, кайбер ата-аналар балаларын рус мәктәпләренә укырга бирәләр. Янәсе, югары уку йортына укырга кергәч, аларга татар теле бөтенләй кирәкмәячәк. Шулай, каш төзәтәм дип, күз чыгаралар, ә балаларыбызның нәсел чылбырын, телебезне, динебезне дәвам итүчеләр булачагы турында онытып җибәрәләр.

Безнең мәктәпне саклап калуда шушы мәктәптә укып, олы тормышка аяк баскан, хәзер Самарада идарә итүче кадрлар үзәге директоры, “Каенсар” мәдәни-край оешмасын оештыручы Зөлфия Таһир кызы Таштабанова-Булатованың да өлеше зур. “Бергә булсак, безне кем дә җиңә алмас”, - диде ул чыгышында.

- Мәктәбегездә татар телен укытуга атнасына ничә сәгать вакыт бирелә?

- Татар теле укытучысы Зөләйха Мияссәрова - бик көчле, белемле педагог. Мәктәбебезне ябар өчен: “Мәчәләй укытучылары аттестация үтә алмыйлар, белемнәре түбән дәрәҗәдә”, - дигән сүзләр дә ишетергә туры килде.

Биредә хезмәт итүче җиде укытучының өчесе - югары, дүртесе - беренче категорияле педагоглар. Аларның хезмәт стажы 15 - 34 ел.

Күптән түгел Зөләйха Касыймовнаның укучылары Иске Ярмәктә үткәрелгән татар теле олимпиадасында катнаштылар, ә ул үзе “Ел укытучысы” конкурсында катнашып, беренче урынны яулады. Ул ел саен балалар өчен Нәүрүз, кече Сабантуй бәйрәмнәре үткәрә. Үткән җәй Самара өлкә Сабан туенда чыгыш ясап, безнең укучыларыбыз призлы урыннар да алып кайттылар.

Кызганычка, мәктәбебездә татар телен укытуга атнасына нибары ике сәгать вакыт бирелә. Әмма бу да җиңү, чөнки балаларыбызны Подбельск мәктәбенә укырга җибәргән булсак, анда татар теле факультатив рәвештә генә укытылырга тиеш иде. Ә бу уку түгел инде, чөнки дәресләр тәмамлангач, балалар факультативка калмыйлар, башка балалар белән бергә автобуска утырып кайту ягын карыйлар.

Чит авылга укырга йөрүче балалар музыка, спорт секцияләренә йөрүдән дә мәхрүм. Ә безнең мәктәптә укытучы Наил Булатов физкультура дәресләре белән беррәттән төрле секцияләр дә алып бара бит әле, ә балалар анда бик теләп йөриләр.

- Рамилә ханым, авылда балалар бакчасы бармы?

- Авылда балалар бакчасына йөрерлек 23 бала бар. Ә үзебездәге ике катлы балалар бакчасы ябылды. Мәктәп бинабыз зур. Аның бер өлешен балалар бакчасы итеп үзгәртеп корып булса, без бик шат булыр идек. Шушы 23 бөртек сабыебыз татар авылында үсеп, татар мохитында тәрбияләнерләр иде.

Укучыларга килгәндә, алар да авылда уку яклы: “Апа, безнең үз мәктәбебездә укыйсыбыз килә”, - дип еламыйлар гына.

Ярдәм кирәк булса, ата-аналар бик теләп ярдәм итәләр. Бертуган эшкуарлар Ринат һәм Равил Искәндәровлар мәктәпкә спорт мәйданчыгы ясап бирделәр, 20 мең сумнан артык бәягә газон үләне чәчтеләр.

Үткән җәй мәктәбебезне ремонтлау өчен өлкә бюджетыннан акча каралмаганлыктан, Подбельск мәктәбе безгә бер банка буяу биргән иде. Үз тырышлыгыбыз белән ремонт ясарга туры килде. Компъютерларыбыз да иске, ноутбуклар да юк, интерактив такта да кирәк...

Бернигә дә карамастан, без укучыларыбызга тулы белем бирү өчен көчебезне кызганмый эшлибез һәм эшләячәкбез дә.

Рамилә ханым үзе дә - шушы мәктәптә укып чыккан һәм гомерен яраткан укучыларына багышлаган кеше. Ул югары белем алып, туган авылында укытучылык эшенә керешкәндә, мәктәптә меңнән артык бала укыган. Ә хәзер менә ике дистәдән артык бала укый.... Шулай да, өмет юк түгел. Рамилә Сәүбәновна әйтүенчә, озакламый авылда пекарня, колбаса цехы төзелә башлаячак. Әгәр дә авыл кешесенә эш булса, мәктәп элеккечә тулы тормыш белән яши башлар, педагогия институтын тәмамлаган яшьләр чит җирләрдә каңгырап йөрмәс, авылларына кайтып, үзләренә алмаш тәрбияләрләр иде.

“Тырышкан табар, ташка кадак кагар”, - ди татар халык мәкале. Мәктәпне яптырмыйча саклап калган, аның гомерен озайтырга тырышкан мәчәләйлеләргә сокланып, уңышлар телисе килә.

Советлар берлеге таркалганга инде егерме елдан артык. Әлбәттә, ул бүлек тә күптән юк. Ләкин әле бит Русия бар, халыклары да яши, китаплары да чыга. Бәлки ул бүлек башкача атала торгандыр, Казанда чыга торган китаплар Мәскәүдә булырга тиештер бит инде дип, шушы көннәрдә бик кирәкле бер китап эзләп, шул кибеткә барып чыктым. Кызганычка каршы, эзләгән китабымны таба алмадым.

Хәзер милли китаплар бүлеге башкача, “Дөнья халыклары китаплары” дип атала икән. Шулай да, “татар китаплары бармы сездә, алар кай тирәдәрәк урнашкан?” дигән сорауга сатучы кыз: “БДБ илләрендә чыккан китапларны дөнья китаплары дигән бүлектән карагыз”, дип җавап бирде. Татарстан БДБ түгел шул әлегә, дип мин киштәләрне карарга тотындым. Кытай, гарәп, грузин, беларус телләрендәге китаплар да байтак иде ул киштәләрдә. Гарәп киштәсендә догалар китабына да тап булдым. Хәтта “үле телләр” дигән бүлектә дә байтак кына латин телендәге китаплар куелган.

​​​​

​​​Ниһаять, шул тирәдә эзли торгач, татар сүзе кергән бер сүзлек табып алдым. Аны  берьюлы ике нәшрият чыгарган: “Мәскәү Толмач СТ” һәм “Казан Татарнамә” нәшрияте. “Татарча-русча өйрәнү сүзлеге” дип аталган сүзлек 2008 елда ук басылган, Р.Сабиров тарафыннан төзелгән, аңа 15 мең сүз кергән. Ничә телдә миллионлаган тираж белән сатылган китап кибетендә татар сүзе кергән бердәнбер китап! Бу сүзлек бик кирәк булмаса да (алар миндә җитәрлек), кызыксынып сатып алдым. Ләкин беренче битен ачып карау белән ялгышлар күреп, күңелем кайтты. “Абалану” дигән сүз белән “кабалану” дигән сүзне бутап, дөрес тәрҗемә итмәгән сүзлекнең эчендә тагы ниләр бардыр, алга таба инде карамадым.

Мәскәүнең иң зур китап кибетендә бер генә татар китабы да булмауны бик күңелсез фал дип әйтергә була. Халык хәзер бәлки алай ук укымый да торгандыр, ләкин китаплар, дәреслекләр, балалар өчен китаплар булмагач, ул аларны кайдан өйрәнсен, ничек укысын.

Кызганыч, бозау исән калмаган. Сыерын да суйганнар. Истәлеккә шушы авылдан Зөлфия Хөсәенова төшергән фотолары гына калды.

Ике башлы бозау туу – дөньяда уникаль ук булмаса да, сирәк күренеш. Безнең якларда беренче очрак дип беләм. Татарстанда мондый хәлне гәҗит-журналларда да, интернетта да күргәнем юк.

Мондый бозауларның исән калган очраклары да җитәрлек икән. Мисал өчен, 2003 елда Мисырда, ә төгәл бер ел элек Грузиядә шундый вакыйга булган.

Аномаль бозаулар туу күпчелек очракта начар экология белән бәйләп күрсәтелә. Бездәге очракны нәрсә белән бәйләргә дә белмәссең...

Исегезгә төшерәбез: кызыклы фото һәм видеолар өчен без акча түлибез!

Исеме генә түгел, җисеме дә олпат бу басманың. Инде тугыз дистә ел милләт флагманы вазифасын үтәүче журнал зыялы татар гаиләләренең китап киштәсендә һәрвакыт кадерле урында булды. Журналны күптәннән яздырып укучылар игътибар итәдер: аның форматы, тышлыгы да үзгәрми. Әнә шул ягы да “Казан утлары”ның академик басма икәнен раслый кебек. Әңгәмәдәшебез - чирек гасыр олпат басмабызны җитәкләгән халык шагыйре Равил ага Фәйзуллин.

- Равил абый, “Казан утлары” журналының шулай озак яшәүчәнлеген нидә күрәсез?

- Без үзебезнең журналны татар халкының - төп басмасы дип саныйбыз. Әгәр дә кемнәрдер безнең халыкның рух үсешен белергә тели икән, безнең журнал сәхифәләрен ныклап өйрәнгән очракта, ул аңа җавап таба алачак. Басмабызның чишмә башын Октябрь революциясенә кадәр чыккан “Аң”, “Шура” журналларыннан башлана дип уйласак, аның яше йөз елдан да артып китә. Революция, гражданнар сугышы, ачлык, репреcсия елларында татар матбугаты шактый сирәкләнгән. Сугыш чорында татар матбугаты гына түгел, бүтән халыкларның матбугаты югалтулар кичергән. Менә шундый кызыклы бер хәл була: 1944 елда, ул вакытта СССР Язучылар берлеге рәисе Александр Фадеев ул вакыттагы әдәби процессның ничек барганлыгы турында КПСС Үзәк комитетында хисап ясаган. Безнең күренекле язучыларны да чакырганнар. Гази Кашшаф (журналның редакторы): “Совет әдәбияты” журналы өчен кәгазь җитенкерәми. Кәгазъне арттырып булмас микән?” - ди. Үзәк комитеттагы җаваплы иптәш: “Сездә журнал чыгамени әле?” - дип сорый, чөнки бу вакытта бик күп әдәби журналлар ябылган булган.

- Журнал, белүемчә, 90 ел бертуктаусыз чыккан...

- Безнең журналның бер өстенлеге инде ул. Әйтик, “Татарстан” , “Сөембикә” журналлары да күп еллык тарихка ия, ләкин алар – байтак еллар туктап, чыкмыйча торганнар. Ә безнең журнал берөзлексез туксан ел буе чыгып килгән. Татарның акыллы, талант ияләренең фикерләре биредә чагылыш тапкан. Калын басмабызны рухи дөньябызның көзгесе дип әйтәм, чөнки бездә ул вакытта, сәнгатебезне яктыртучы басмалар булмаган. Театр бар, ә театр турында язучы журнал юк, рәссамнар бар - аларның аерым басмасы юк, шулай ук фәнни, тарихи журналлар да чыкмаган. Тарихчылар булсынмы, сәнгать белгечләре, язучылар әйткән дә юк, аларның әсәрләре бөтенесе шушы журналда әзме-күпме чагылыш тапкан. “Казан утлары”н энциклопедик басма дип атау да шуннан килә. Хәтерләсәгез, моннан 3-4 ел элек “Сүнмәс утлар балкышы” дигән меңенче санны чыгардык. Ярдәмчем Рафик Юныс белән бөтен архивны актарып чыктык һәм үзебез кызык дип тапкан әсәрләрне, мәкаләләрне, хезмәтләрне шушында тупладык. Басманы күреп гаҗәпләнәләр; чөнки элеккеге СССР территориясендәге халыклардан берсенең дә, шул исәптән рус журналларының да, мең санны чыгарганнары булмаган иде әле. Бу - безнең горурлыгыбыз. Татар әдәбиятының кайсы чорына күз ташласак та, иң алдынгы язучылар шушында сынау үткән, үзенең талантын чарлаган бу журналда.

- Ә журналның бүгенгесен ничек бәялисез?

- Шәхсән үземә 1000 санның 4тән беренә кул куярга насыйп булды! Мин моны горурланып әйтәм, яңа чыккан саныбыз инде мең дә җитмеш беренчесе. Аның һәрберсе бер китап бит. Алтмышынчы еллар башыннан бирле әдәби хәрәкәтнең үзәгендә катнашам. Элек язучылар берлегенең журналы дип санала иде, хәзер статусы бүтәнчәрәк. Ләкин барыбер язучылар журналы ул. 44 ел мин Язучылар берлегенең идарә әгъзасы. Әдәби хәрәкәтне үз күзләрем белән күреп торганга, аның тарихын шәрехли дә алам. Замана шактый нык үзгәрде, кешеләр дә бүтән, техник казанышлар да нык алга китте. Интернет кеше пхихологиясен дә үзгәртте. Кәгазьдән уку белән бергә экраннан уку да барлыкка килде. Талантлы әсәр талантлы булса, аны нинди сүрәттә укысаң да, барыбер. Чын мәгънәсендә яхшы әсәрләр булса, минем уйлавымча, укучы табылачак. Хәзерге вакытта татар мәктәпләренең азая баруы, татар теленең кулланышы кимү безгә дә тискәре йогынты ясый. Ихтыяҗ барында гына хезмәтнең мәгънәсе була. Әдәби телнең сафлыгы сагында торабыз. Без абруйлы язучыларга журнал битләрендә иркен мәйдан бирәбез. Һәм шул ук вакытта киләчәкне уйлап, яшьләрне кайгыртабыз, аларны барлап, олы юлга чыгарабыз, традицияләребезне дәвам итәбез.

 - Мәгълүм булганча, “Казан утлары”нда җитлеккән, абруй казанган язучыларның әсәрләре дөнья күрә. Аларны электрон вариантка күчерү мәсьәләсе караламы?

- Журналыбызның үз сайты бар. Монда әле журналның бөтен әсәрләрен дә кертәбез, дип әйтә алмыйм. (Мөмкинлекләребез чиклерәк әлегә). Безнең өчен интернет - яңа дөнья, авторларыбыз өчен дә. Электрон чараларның бөтен мөмкинлекләрен, нечкәлекләрен әле без аңлап та бетерми торганбыздыр. Бу юнәлештә байтак эшләнә һәм ул шулай эшләнергә тиеш тә.

- Матди хәлегез хакында сорарга да куркам, шулай да...

- Иренмәгән, башын эшләткән кешегә акча эшләү мөмкинлеге бар ул. Безнең хезмәткәрләрнең уртача эш хакы – республикадагы хезмәт ияләренең уртача эш хакы күләмендә. Яхшы әсәр килеп керсә, без аны тизрәк чыгару ягында, күп булмаса да, авторларыбызга түләү мәсьәләсен дә хәл итәбез.

- Хәзерге мөхәррирләр басмаларының әдәби эчтәлеген генә кайгыртмыйча, бөтен финас мәьәләләрен дә кайгыртырга тиеш. Басмалар иганәчеләр өчен көрәш алып барган заманда сез бу мәсьәләрләрне ничегрәк хәл итәсез?

- Баш мөхәррир, бер карасаң, подписка белән шөгыльләнергә тиеш тә түгел кебек. Без күбрәк иҗади, рәсми ягын оештырырга тиеш кебек. Ләкин укучыларны журналга җәлеп итү өчен бик күп көч куярга, энергия түгәргә туры килә. Әле күптән түгел генә “Татмедиа” җитәкчеләре белән Россия күләмендә таратыла торган журналлар турында сөйләшеп утырдык. Кайсының тиражы - 3мең, 2 меңлеләре дә бар. Ә без бүгенге көндә 4 меңнән артык тираж белән таралабыз.

- Сезне кайсы төбәкләрдә күбрәк алдыралар? Чит илләр белән элемтәләрегез ничегрәк?

- СССР җимерелгәч, элемтәләрнең шактые өзелде. 1960 елларда яртыдан күбрәк укучыларыбыз Россиядән, Урта Азиядән иде. Хәзер инде тарайдык. Безне нигездә Татарстанда һәм Башкортстан җирендә яшәгән милләттәшләребез укый. Хәзер эстетик кыйммәтләр хакында кадерләп, зыялыларча уйлау кимеде. Дөнья аренасыннан төшеп калырга теләмәсәк, без тарихыбызга таянып, аек фикер белән алга карап эш йөртергә тиешбез.Әлбәттә, кеше күңеленә хуҗа булу кыен. Безгә иң әвәл һәрберебезгә иман һәм максатчанлык кирәк. Халыкның үзаңы без теләгәнчә түгел әле. Моны гаепләп тә булмый... Үз дәүләтен югалткан халыкның психологиясе башкача, аңа, беренче чиратта, тормыш алып барырга, яшәргә кирәк...

- Чирек гасыр редактор булып эшлисез, әлеге хезмәттә канәгатьлек мизгелләрен кайчан кичерәсез?

- Әлбәттә яңа сан дөнья күргәндә. Берәр автор редакциягә шәп әсәр алып килсә, шуны аерыла алмый укыган чакларда да күңел тантана итә. Көлке әсәре булса, кычкырып көләсең, ә азактан - уйланып каласың.

- Равил Габдрахманович! Туксан еллыгыгыз уңаеннан кайнар котлыйбыз. Саллы, зыялы басмабызга киләчәктә дә татарның милли байрагы булып калырга насыйп булсын!

Татарстанда 2011 ел ахырында укытучыларның хезмәт хакы беренче тапкыр төбәктәге икътисад буенча уртача эш хакыннан артып киткән. Бүген бу хакта ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының еллык коллегиясендә министр Альберт Гыйльметдинов хәбәр итте.

Аның сүзләренә караганда, “Киләчәк” программасы кысаларында укытучыларның хезмәт хакын арттыру буенча эш алып барылган. Шулай ук грант программалары тормышка ашырыла. Болар барысы да педагог һөнәренең абруен күтәрү өчен эшләнә.

Министр китергән мәгълүматлар буенча, узган елның дүртенче кварталында республика укытучыларының хезмәт хакы 17 мең 851 сум тәшкил иткән.

Альберт Гыйльметдинов залда утыручыларга Татарстан укытучыларының хезмәт хакы нинди компонентлардан аңлатып үтте. Зур хезмәт хакы алып эшләүчеләрнең эш хакы грант, кызыксындыру һәм төп өлештән тора. “Грантларны уннарча һәм йөзләрчә генә түгел, меңләгән кеше ала”, - дип, ул грантлар аркасында укытучыларның хезмәт хакы икътисад буенча уртача эш хакыннан артып китүен раслады.

Фән һәм мәгариф хезмәткәрләренең һөнәр берлекләре республика комитеты рәисе Юрий Прохоров мондый хезмәт хакларына, зур ставкалар аркасында түгел, ә күп эшләү нәтиҗәсендә ирешүләрен билгеләп үтте.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

– Үзегез турында сөйләп үтегез әле, Айдар абый.

– Нәрсәсен сөйлисең инде аның. Гомерем буе наркотиклар кулландым. Үземне белгәннән бирле. 14 яшемнән урамга эләктем. Ул вакытта әле оешкан җинаятьчелек юк. Начар гаиләләрдә үскән балалар гына җыелалар иде урамда. Минем әти дә, әни дә заводта эшләделәр. Ике абыем бар. Алар югары белемле, дәрәҗәле кешеләр. Олысы татар мәктәбен бик яхшы билгеләргә тәмамлады, университет бетерде. Кечесе техникум тәмамлады, аннары югары белем алды. Алар Мәскәүдә яшиләр. Икесе дә уңышлы эшмәкәр. Ә мин нигәдер бүтән юл белән киткәнмен. Урамга эләктем. Укыйсы килмәде. Унынчы классны да көчкә-көчкә генә тәмамладым... Һөнәрем дә юк, хәер, бер училище бетергәнмен икән, кырык беренчеме шунда... Гомер буе эшләмәдем. 14 яшемдә беренче мәртәбә авыр наркотик кабул иттем, рецепт буенча бирелә торган дару иде ул.

– Беренче тойгыларыгыз нинди булды?

– Башта кызык иде. Иптәш малайлар – өлкәннәр, барысы да утырып чыккан. Алар безгә авторитет иде. Беркемне дә мәҗбүр итмәделәр, кызыктырдылар гына. Егерме тугыз яшемдә чын-чынлап үземнең наркоман икәнемне аңладым. Башта, әфьюнны ташлыйм дип, аракыга күчеп карадым. Өч ай эчтем. Аңыма килсәм, көзгедән чып-чын алкоголик карап тора. Шуннан соң Чуашстандагы бер әбигә барып код куйдырдым. Аракыны ташлагач, тагын наркотикка күчкәнмен.

– Шуннан соң гомер буе наркотик кулландыгызмы?

– Кырык сигез яшь тулганга кадәр. Торган җиремдә бөтенесе дә мине белә. Еш кына хокук сакчылары кулына эләгә идем. Милициядә берсе: «Хәзер чыгарабыз, ләкин чынлыкта син инде утырасың. Мин сиңа офицер сүзе бирәм!» – ди. Күңелне курку биләп алды. Миңа шул булышкандыр, мөгаен. Моңардан да начаррак була алмый бит инде. Шуннан соң уйлана башладым, арыган да идем. Хәзер гаҗәпләнәм, ничек акча табып бетергәнмен икән. Көненә аз дигәндә мең ярым-ике мең сум кирәк бит. Менә февраль аенда «ак үлем»нән котылганыма ике ел була. Хәзер аракы да эчмим, әлегә тәмәкене генә ташлый алмыйм. Бу начар гадәтемнән дә тиздән котылырга җыенам.

– Уйлану нәтиҗәсендә дөрес юлга килдегез алайса.

– Бәлки. Алтынчы катта наркоман, җиденче катта наркоман... Бөтен подъезд, кыскасы. Котылырга күпме тырышып карадым юкса. Сеченов урамындагы үзәктә ятканда аңга киләсең дә уйлана башлыйсың. Үзем дә аңлыйм – беттем, башка юл юк. Абыйлар белән дә биш ел сөйләшмәгәнмендер. Әни бар булган акчасын үзе белән йөртә иде. Беркая да куя алмый, мин бар бит. Туры юлга басар алдыннан гына әти башта беренче төркем инвалид калды, аннан үлеп китте. Хәлебез тагын да авырайды. Сырхауханәдә ятканда бүтән якын да бармыйм, дип үз-үземә вәгъдә бирәм, ә чыккач...

– Ихтыяр көче нык булуы кирәк, димәк.

– Ул психологик авыру икән. Тәнне түгел, башны дәваларга кирәк. Спартаковский урамындагы үзәктә танышларым дүртәр мәртәбә ятып чыкты, миңа да тәкъдим иттеләр. Булышмас дип уйлаган идем, алай да карар кылдым. Дәвалану өчен алтмыш мең сум акча кирәк, диделәр. Әни Мәскәүдәге абыйга шалтыратты. Ә ул мине милициядән яки кредиторлардан качарга җыена дип уйлаган. Юк, мин әйтәм, туйдым, дәваланасым килә. Күпме акча кирәк, шулкадәр бирәм, диде. Мин белешә башладым, ә абый шалтыратып, бөтенесен җайлап та куйган. Шулай итеп, миңа наркоманнарны дәвалау үзәге булышты, үзем генә котыла алмадым. Хәзер шунда консультант булып эшлим.

– Ниһаять, котылдым дип уйлыйсызмы?

– Барысы да Алла кулында. Ул гомер буена сузылырга мөмкин. Элеккеге наркоман булмый дип тә әйтәләр бит. Кайберәүләрне терелде дип уйлыйсың, «чиста» гына йөри һәм беркөнне «шартлый». Ташлаганына ун ел бит инде, ә ул яңадан... дип шаккатасың.

– Бүген үзегезне ничек хис итәсез?

– Мин хәзер беләм: наркотик миңа ярамый түгел, кирәкми! Үзәктә болай дип аңлаталар: бөтен әйбер ярый, хәтта керосин эчәргә дә ярый, тик үләсең генә. Кирәкме ул сиңа? Өр-яңадан сөйләшергә өйрәндем. Үзәккә килгән чагымда сүгенү сүзләреннән башка җөмлә төзи алмый идем. Психолог каләм алып уйларымны кәгазьгә төшерергә өйрәтте. Алай да анда эшләүчеләрнең берсе дә мине терелер дип уйламады. Нишлисең син монда, өеңә кайт, син өметсез, диләр. Авырлык белән килгәч, кадерен беләсең, яңадан шул сазга төшәсе килми. Хәзер элекке наркоманнар җәмгыятенә йөрим. Миңа алар бик күп нәрсә бирде.

– Ишетүемчә, өйләнгәнсез икән.

– Әйе, 8 декабрьдә никах укыттык. Хатыныма 26 яшь. Әни: «Күрдеңме соң, абыйларыңның күз яшьләре чыкты, әтиең генә бу көнгә кадәр яши алмады», – ди. Никахка абыйларым зур телевизор белән стенка бүләк итте. Үзем өчәр җирдә эшлим. Былтыр үз гомеремдә беренче мәртәбә отпускка чыктым.

– Әниегез бик шатланган инде алайса?

– И... Син нәрсә! Бик шатланды. Күршеләр дә: «Әниеңне карале, чәчәк ата, елмаеп кына йөри», – диләр. Бурычка акча алып, өч бүлмәле фатирыбызга ремонт ясадым. Компьютер белән эшләргә өйрәнәм. Бу кадәр уңышка ирешермен дип хыялланмаган да идем. Әмма туктап торырга ярамый, алга барырга кирәк. Шундый кешеләр бар, ятып чыга, ә тормышында берни дә үзгәртми. Иң мөһиме, наркотиктан котылдым дип, кул кушырып утырырга ярамый. Туктасак бетте, аннары трактор белән дә күтәреп булмый, барысы да кирегә китә.

– Наркотикны бер-ике мәртәбә генә кулланган кешеләргә нинди киңәшләр бирер идегез.

– Наркотик бит кешене шунда ук төпкә төшерми. Башта кызык, рәхәт, бөтенләй башка төрле хисләр. Беркем дә наркоман булырмын дип уйламый. Мин дә наркоман булырмын димәгән идем. Күбрәк кулланучыга карыйсың да: «Менә бу күп куллана. Менә бу наркоман, ә мин наркоман түгел!» – дип уйлыйсың. Һәрвакыт синнән начаррак кеше табыла бит ул. Мәсәлән, җирдә аунап яткан кешене күрәсең дә, ул алкоголик, ә мин алкоголик түгел, дисең. Ялгыш менә шунда. «Ул институт бетергән, эшли, зур уңышларга ирешә, ә мин?» – дип карарга кирәк.

Наркоман кем ул? Савым сыеры! Аның бер имчәген имче әбиләр-сихерчеләр суыра, икенче яктан табиблар... Иң беренче чиратта наркотик сатучыларга файдалы ул. Башта бушлай бирәләр, татып карыйсың. Күнеккәнеңне сизгәч, кирәк булса сатып ал, ул безгә бушка килми, дия башлыйлар. Кемнедер әти-әнисе бизнесменнар икәнен белеп, махсус «утырталар», төнге клубка, тегендә, монда чакыралар.

– Котылырга теләгән кеше өчен иң мөһиме?

– Мин болай дип уйлыйм. Кешедә ике «мин» бар. Берсе – син нинди, икенчесе – нинди булырга телисең. Шушы ике «мин»не берләштерергә кирәк. Үз-үзеңне аклар өчен сәбәпләр күп ул. Проблеманы бүген хәл итмичә, наркотикка күчеп онытылып торырга була, ә ул беркая да китми бит. Хәл ителмәде дип, тагын шуңа күчәсең һәм «кома»га китәсең. Максатсыз кеше терелә алмый, арынырга дигән максат куярга кирәк. Авырган чакларымда: «Ни өчен, ни өчен?» – дип Аллаһы Тәгаләгә мөрәҗәгать итә идем. Ә Аллаһы Тәгалә юл күрсәтә Ул, кеше үзе сайлый.

– Яшьләрне бу хәлгә төшүдән ничек сакларга?

– Яшьләргә күбрәк массакүләм мәгълүмат чаралары аша тәэсир итәргә кирәк. ТНВга «Кара-каршы» тапшыруына мине дә чакырганнар иде. Куркытыргамы, диләр. Нәрсәгә? Наркоман болай да гомере буе куркып яши инде ул. Иртә белән торуга ничек үлмәскә дип курка башлый. Ишектән чыга – күршеләр милиция чакырмасалар ярар иде, дип курка. Урамга чыга – милиция тотар дип курка. Әнә нәрсәгә китергәнен күрсәтергә кирәк яшьләргә.

– Наркоманиягә каршы җәмгыять ничек көрәшергә тиеш дип уйлыйсыз?

Проблемадан качмаска кирәк. Советлар Союзында фахишәлек юк, наркомания юк, диделәр. Ә чынлыкта барысы да бар иде. Хәзер наркоманнарны тоталар да төрмәгә ябалар. Алар төзәлми, тагын да усалланыбрак кына чыга. Илебез болай да ике өлештән тора бит инде: берсе утыра, берсе саклый. Европада наркоман авыру кеше санала, бездә генә җинаятьче. Наркоманга сайлау хокукы бирү мәгъкуль: йә дәваланасың, йә утырасың. Ун кешедән һич югы бер-икесе сәламәтләнер. Дәвалану үзәкләрен күбрәк ачарга кирәк.

1989

11 гыйнвар. 8нче гыйнвардан 9ына каршы төне буе бик каты чирләп чыктым. Тәннең бөтен мускуллары калтырый, тартыша. Үзем лачма тиргә батам, үзем өшим. Бу кадәр авыр төн кичергән юк иде әле соңгы вакытта. Калтырауны-тартышуны басар өчен 2 таблетка нош-па, 1 баклафен, 1 таблетка йокы даруы эчтем. Шуларның бөтенесен эчкәч, бераз рәтләнеп (2 сәгатькә) торган иде, өр-яңадан тотынды. Иртән клизма куеп карадык, суны эчкә керттерми, спазма җибәрми.

Сәгать 10нарда врач чакырдык. Ул 3ләрдә килде. Больницага салабыз, монда берни эшләп тә булмый, ди. Өч укол кадап, больницага направление язып калдырды. Санитарлар югары этажлардан авыруларны алып төшмиләр икән. 10ысында үзеңне күтәреп төшәргә кеше тап дип шалтыраттылар. Рәшит Әхмәтҗановның эшкә яңа барып кергән чагы иде, аны чакырып кайтардым. 9нчы этаждан ул күтәреп төште.

Шулай итеп, 10 гыйнвардан больницаның «тәмле» исләрен иснәп, врач һәм сестраларның: «Син һаман үлмәдеңмени әле?» – диюен акайган күзләре аша белдерүләрен күзәтеп ятарга туры килә.

12 гыйнвар. Бүген кардиограмма ясадылар. Уролог карады кичә дә, бүген дә. Бүген венадан кан алдылар. 300 г глюкоза җибәрделәр венага – система белән.

Кичә главврач обходы булды. Шундый ясалмалылык, күз буяу инде бездә. Тумбочкаларны актаралар, элгечтә торган кием-салымнарны яшерергә кушалар. Кая яшерәсең аны? Минемчә, баш врач обходны алдан белдермичә ясарга тиеш. Шул вакытта гына ул бөтен дөреслекне күрәчәк. Хәер, аларга больницадагы чынбарлык кирәк түгел, югарыдагыларга отчет өчен генә бу обходлар. Баш врач бер авыруның да хәлен сорашмый. Врачлар аңарга менә бу фәлән кеше, бусы төгән кеше дип төртеп күрсәтә дә, шуның белән вәссәлам.

Нурсөягә никотин кислотасы, В6 витамины һәм брофин бирә башладылар. Аягына рентген ясадылар. Аякларының сызлавын врачка әйткән иде. Рентгенны уң як тезгә ясадылар.

Миңа йокларга назипам бирәләр.

Монда җырчы Шамил Әхмәтҗанов та ята икән. Тын юлларына салкын тидергән булган, хәзер терелгән инде. Кичә безнең палатага бер егет белән кергән иде. Озак кына сөйләшеп утырдык. Сөйләшергә кызыклы адәм. 41нче елгы. Өч баласы бар.

Аның сөйләве: безнең авылда бер кызык абзый бар иде. Без шуңа чәч кырдырырга бара торган идек. Сабын юк чаклар. Шул абзый безнең чәчне бераз сабыны белән чылата да кырырга тотына. Баш бераздан кибә башлый. Абзый ике уйлап тормый, башка лач итеп төкерә. Шулай төкерә торгач, авызы кибә моның һәм ул хатынына, балаларына кычкыра: даваегыз сез менә бу башка төкерә торыгыз, мин бер тартып керәм. Ул тартып керүгә баш юешләнә. Эш дәвам итә.

Шамилләр дә алты бала үскәннәр. Атасыз. Аталары мулла булган. Кайчанрак үлгәндер, сорамадым.

13 гыйнвар. Бүген Ш.Әхмәтҗанов чыгып китте. Аның әле шатлыклы көннәре. 4 бүлмәле квартирга күчәргә торалар...

14 гыйнвар. Нурсөя шул ике уколын ала. Кичә беренче тапкыр утырып бераз телефоннан шалтыраткалап, кешеләр белән сөйләшкәләп кердем. Татарлар күп. Бер палатада укый торырга китапларны сорап алдылар. Наҗия исемле чибәр генә хатын индийский чәй керткән. Ире жилсоцбанк управляющие икән. Үзе бухгалтер – Таттрансстройда.

16 гыйнвар. Нурсөя монда кергәннән бирле коса да коса. Черепное давление түгелме икән, каратырга булыр, диде врач... Нурсөягә монда икеләтә нагрузка: үзе дә дәвалана, мине дә карый. Ә мине карарга таза кешеләр дә теләп тормый.

23 гыйнвар. 21е көнне Рәшит Әхмәтҗанов килде. Өйдә җыелган бөтен газета-журналларны алып килгән. Укырга әйберләр күбәйде. Рәшит молодец инде, һәркөнне почта ящигыннан әйберләрне алып, өйгә бер мәртәбә күз-колак булып чыга.

22се көнне Туфан Миңнуллин килде. Озак кына (ике сәгатьләп) сөйләшеп утырдык. Бик күп нәрсәләр турында сөйләшенде. Туфан беркатлы егет ул, аның белән сөйләшеп утыру җиңел, күңелле. Ләкин председатель булгач дошманнары күбәйде. Даныннан да көнләшәләр, малыннан да. СССР Верховный Советына депутатлыкка аны кандидат итеп күрсәткәч, А.лар аны әллә нинди пычраклар белән күмеп ташлаганнар...

Әдәбиятта менә шундый пычрак җанлы кешеләр күбәя. Алар, җитмәсә әле, властька үрмәләргә тырышалар, президиумда күкрәк киереп утырасылары килә. Мондый кешеләрне үзгәртеп булмыйдыр инде.

Хәзер менә язучылар съезды алдыннан әллә никадәр кеше председатель креслосы өчен көрәшүдә үзенә тарафдарлар туплый. Интригалар коралар, берсен-берсе пычраталар. Элек, председательне обком билгеләп куйганда, алай кылану юк иде. Демократия күпләрнең чын йөзен ача. Төп көч иҗатка түгел, биек урындык өчен көрәшкә китә. Шундый атмосферада ничек әйбәт әсәрләр тусын! Начарларны үтереп мактарга гына кала.

25 гыйнвар. Тормышның башка якларында ничектер, әмма больницага демократия, тигезлек дигән нәрсә килеп җитми әле. Һаман да люксларда тап-таза, профилактика йөзеннән генә кергән обком инструкторлары, кибет директорлары яки аларның хатыннары ята. Телефонлы, телевизорлы, туалетлы һәм ванналы люкс палаталар безнең ише кузгала алмый яткан авырулар өчен түгел.

Врачларга һәркөн диярлек кемнәрдер нидер китерә. «Мескен» врачлар көчкә күтәреп кайтып китәләр бу бүләкләрне.

26 гыйнвар. Кичә Нурсөя бик каты чирләде. Көне буе косты. Эчәгеләре өзелә дип торам. Шар-шар косканын бөтен больница ишетеп тора, ник шунда бер врач яки сестра кереп карасын. Чакырып керткәч тә кан басымын гына үлчәде дә, күтенә ут капкандай чыгып йөгерде. Мин дә төннәр буе лачма булып тирләп чыгам. Бер төнгә әллә ничә күлмәк алыштырам. Бернинди ярдәм юк. Көн саен сумка-сумка әйбер китергән кешеләрне генә карыйлар. Яисә обком тирәсендә эшләүчеләрне. Аларга главврач үзе клизма ясарга әзер. Бу нинди дөнья китте соң?! Башта авырткан җиреңне караганчы кулыңа карыйлар. Кулың буш икән, димәк, син авырмыйсың.

28 гыйнвар. Көн кояшлы, больницада ятасы килми. Уколдан веналар бик арыды, кадый башласаң – качалар. Чыгып китәр идек, тик Нурсөянең күкрәгендә ниндидер төер таптылар. Әстерхан чикләвеге кадәр. Шуңа операция ясарга тиешләр. Дүшәмбе яки сишәмбе ясарбыз дигән булдылар, ди. Аяклары тездән шешенә, шуңа электрофарез биргәннәр иде.

30 гыйнвар. Гаҗәп хәл: кичә Ренат Харис килде. Өйгә дә килмәгән кеше, монда больницага, җитмәсә күчтәнәчләр белән килгән.

Нурсөягә бүген дә операция ясамадылар. Иртәгәгә калдырдылар. Иртәгә тагын ни диярләр. Миңа пока дарулар (уколларны) туктаттылар. Әллә нинди грипп сыман нәрсә эләкте, борыннан ага.

«Казан утлары»ның 1нче саныннан «Идегәй»не һәм М.Мәһдиевнең «Бәхилләшү» повестен укыдым. «Идегәй»не өр-яңадан бер укырга кирәк булыр әле. Аңлап җитәр өчен. Ә М.Мәһдиев үз ялганына үзе ышанып, илһамланып язган. Ышандырырлык итеп ялганлый белү әдәбиятның терәк баганасы инде. Бу — тимер баганада чын табигый яфраклар үстерү кебек.

31 гыйнвар. Узган төндә күрше палатада бер абзый үлде. Кайчандыр Апаста беренче секретарь булып эшләгән кеше.

Соңгы вакытларда йоклап булмый. Мин йокламагач, Нурсөя дә йоклый алмый. Бер төнгә унар тапкыр әйләндерә. Кайчан йокыга китәргә өлгерсен инде ул.

2 февраль. Операциядән соң Нурсөянең хәле бик мактанырлык түгел әле. Авырта ди. Ярты имиен турап алганнар, авыртмый нишләсен. Әле бит шуның өстенә мине дә карыйсы бар. Бүген минем тышка чыгу көне. Сестралар, санитаркалар ярдәм итешми. Мин больница караватында гына ятам. Мине төрле якка боргалау, перевязкалар ясау Нурсөягә кала.

5 февраль. Биргән даруларның күбесен раковинага тондырып барабыз әле. Өйдә алай эшләмисең бит инде. Монда артыгын күп бирәләр шул. Өйдә бик нык авырганда кирәген генә алып эчәсең дә, бераз рәтләнүгә туктатасың. Монда рәтләнгәч тә бирәләр дә бирәләр.

Таныш кешеләрдән Роберт Миңнуллин хатыны Клара һәм Зәки Нури ята. Клара көн саен безгә кереп йөри. Нурсөя тора алмый ятканда газеталар алып менеп йөрде. Берәр нәрсә кирәк булса, әйтегез, дип ярдәм итәргә тора үзе. Болай әйбәт кешегә ошаган. Клара исемле хатыннарның рәтлесенә очраган юк иде, без белгәннәрнең бердәнбер әйбәте. Тегенди-мондый сүз сөйләсәң, хәтта кызара. Кызару сәләтен җуймаган кешеләр сирәк бит хәзер. Моңарда балалык бар әле.

8 февраль. Бүген главврач обходы булды. Ике көн буена бөтен җирне чистарттылар, кыргычладылар. Өере белән медперсонал йөрде, нинди жалобаларыгыз бар дип тә сорамады. Кайбер сорауларны әзерләп куйган идем югыйсә. Ачкан авызыңны ябарга өлгергәнче чыгып та киттеләр.

Больница бик туйдырды.

Көннәр җылы. Күңелдә салкынлык.

Беркөнне костырырга тотынды. Тын алып булмый. Врачлар кайтып киткән иде инде, дежур врачны сестра чакырткан иде.

–В чем дело? – ди.

–Косам, тышка чыга алмыйм, — дим.

–Это естественно, — ди.

–Үләм бит, — дим.

–Это естественно, — ди.

Ярый әле сестрасы әйбәтрәк булды. Тынычландыргыч дарулар биреп, йоклар өчен уколлар кадап бераз рәткә кертте.

Врачлар безнең ише терелми торган авыруларга: «Күптән кисеп ягарга тиешле утын түмәре», — дип кенә карыйлар. Шуңа күрә больницага сирәк керәм. Өйдә иҗат эшенә кереп чумсаң, авыруларың да бераз онытылып тора.

9 февраль. Палатага кояш төшеп тора. Тыш матур. Бүген минем туган көн бит әле. Беркөнне Гәүһәр апа Камалова кереп утырды, ул җиденче этажда ята икән. «Әнә килә автомобиль»дә уйнаган чакларын искә төшереп утырды. Мәскәүдә сатира театры куярлык әйбер иде ул, ди. Режиссерларга бераз «төртергә» кирәк, шунсыз алар әйберне куймыйлар, авторларның башларын әйләндереп йөртәләр, ди.

Кирәк кешенең кирәк вакытта кесәсен бераз кабартырлык йөзлекләр сала белмәү миңа нык комачаулады. Югыйсә «Әнә килә автомобиль»не Мәскәүнең Культура министрлыгы елның иң яхшы пьесалары исемлегенә кертеп, русчага тәрҗемәсен эшләтеп, аерым китапчык рәвешендә СССРның барлык театрларына җибәргән иде. Министрлык тәкъдимен һәм портфель тутырып акча төяп бөтен театрларга йөргән булсам, илне шаулатырлык һәм татарның драматургиясендә драмалар гына түгел, сатира да барлыгын күрсәтәчәк пьеса иде бу. Проблемасы беренче карашка бик гади күренсә дә, анда 70нче елларда безнең илдә башланып киткән байлык артыннан куу, ләкин илнең сәясәте кешеләрне ярлылык белән авызлыклау икәнлеге сюжетның буеннан буена салынган иде. Ничек аны үзебезнең Г.Камал, К.Тинчурин театрлары куярга җөрьәт итте? Һәр театрда иң күп уйналган спектакль булды ул. Ләкин аны телевидениегә төшермәделәр. Эшнең нәрсәдә икәнен аңладылар бугай.

10 февраль. Кичә туган көнем иде. Нурсөя мондагы бер кызга акча биреп чәкчәкләр китертте. Тагын элек бу этажда эшләгән сестра – Фәридә Фатыйховна канәфер чәчәк букеты белән бер кечкенә тастымал алып килгән. Булган кадәр сыйны табынга куеп, бик күңелле сөйләшеп кофе эчтек. Дөресен әйткәндә, туган көнне мин бәйрәмгә санамыйм. Әтисез үскән алты балалы гаиләдә туган көн турында кем уйласын. «Тагын бер авыз артты инде», — дип кенә караганнардыр.

11 февраль. Кичә уйламаган җирдән туган көн белән котларга дип Миңлегөл апа Рафикова  килде. Бер букет канәфер чәчәк алып килгән. Башта ул 9ы көнне өйгә, ягъни 17нче квартирга килгән. Анда торучылар, алар 54 нче квартирга күченделәр бит, дигәннәр. 54тә дә ишек ачучы булмагач, күршеләрдән сораган. Күршеләр безнең больницада ятканны әйткәннәр. Кайсы больницада икәнне чамалап кына тапкан. Шулай итеп, мине туган көнем белән котлаучылар да табылды. Әле 10ысы көнне дәвалаучы врач та котлап чыгып китте. Ул 9ы көнне кайтып барганда Фәридә Фатыйховнаның монда чәчәк күтәреп килгәнен күргән дә, кемгә киләсең дип сораган икән.

18 февраль. 16сы көнне больницадан чыктык. Соңгы көннәрдә минем температурам күтәрелә башлады. Берни эшләмәделәр. Нурсөянең аяклары шешенү кимемәде. Көчкә йөри. Ә монда кочагы белән юасы кер көтеп торган. Өйләрне чистартасы. Бөтен җирне тузан баскан. Лифт эшләми. Кайткач та ярты сәгать өйгә менә алмый тордык. Алдан Рәшиткә шалтыратып куйган идек. Ул безне көтеп туңган да, өенә кереп киткән. Нурсөя менеп Рәшитне алып төште, аннары Рәшит мине күтәреп менде. Нурсөянең эше муеннан. Өйләрне бераз чистартып чыгарса, китапны әзерләп бетереп тапшырасы иде. Минем үземнең генә кулдан килә торган эш түгел. Машинкада басылган инде ул басылуын. Әсәрләрнең кайсын кая урнаштырып, эчтәлеген төзеп, битләрен куеп, гариза һәм аннотация язып илтәсе генә бар. Атна-ун көнлек эш.

20 февраль. Бүген Фаил Шәфигуллинны төштә күрдем. Матур гына костюм кигән. Мине килеп кочаклады, ни булыр икән?!

28 февраль. Февральнең соңгы көне. Яз аена керәбез. Көннәр җылы тора. +2 ләр тирәсе. Бу көннәрдә «Новый мир» журналындагы Александра Толстаяның истәлекләрен укып яттым. Талантлы булган икән Толстойның балалары да. Әлбәттә, тәрбиядән дә күп нәрсә тора инде. Һәрберсе өчәр-дүртәр тел белгән, өйдә кечкенәдән үк музыка дәресләре, рәсем дәресләре алганнар. Талантка ачылырга бөтен мөмкинчелекләр булган. Ә мин бәләкәй чакта бер алама гармун да тотып карый алмадым. Гармун уйнау – хыял иде бит югыйсә. Рәсем сәнгатен әйткән дә юк. Элекке дәреслекләрдә художникларның рәсемнәреннән репродукция дә бирмиләр иде. Безне рәсемнән Роза апа укытты инде мескен. Кая инде аңарда рәсемне аңлау. Мин бер урындык рәсеме ясап китергән идем, шуңа «5»ле куеп җибәргән иде. Ни өчен урындык ясаганмындыр. Кайдадыр, китапта, ахрысы, бик шәп артлы урындык күргән идем. Ә безнең ул чактагы крестьян өйләрендә артлы урындык дигән нәрсә юк инде. Сәке дә артсыз урындык. Ансы да юк кешеләрнең — озын эскәмия. Күрәсең, шул китапта күргән урындык рәсеме мине кызыктыргандыр. Ярый инде безнең күңелдә матурлыкка мәхәббәт хисен тәрбияләүдә табигать дигән бөек укытучыбыз булган. Икенче укытучы – китаплар. Хәзер телевизордан дөнья шедеврларын күрсәтәләр. Төрле картиналар карыйбыз. Ләкин китаптан алган кадәр тәэсир юк. Бәлки, олыгайган саен матурлыкны тою хисе тупасланадыр.

Хәер, рәсем сәнгатен өйрәтүче булса, бәлки, уртачарак берәр рәссам чыккан булыр иде миннән. Ясаган рәсемнәрем күп иде бит минем. Классташларга күрсәтсәм, алар моны мин ясаганга ышанмыйлар иде. Җырчы булырга да дәртем көчле иде. Клубтан кайтканда өйгә кадәр җырлап кайта идем. Әле авыргач та, район башлыклары, мине җырлатыр өчен, су буена табын әзерләтеп Нурсөя белән мине шунда алып китәләр иде. Бер туган көндә Гөлчәчәк Галиева, ире Әхмәт абый һәм тагын кемнәрдер бар иде. Гөлчәчәк апа матур җырлый иде. Бервакыт мин дә аңа кушылдым. Мин кушылгач, башкалар тынып калды. «Мондый тавыш, мондый моң кайда сакланган, әрәм булып яткан», — диештеләр. Бу инде артык мактау кебек килеп чыкса да, монда хаклык юк түгел иде. Мин әле дә шигырьне үзем генә калгач җырлап язам. Һәр шигырьнең үз көе була. Ләкин шигырь язылып бетүгә мин аларны онытам. Минем Рөстәм Закиров, Фердинанд Сәлахов, Асаф Вәлиевлар белән ярышып җырлаган бар...

10 март. Тагын икенче квартирга күченергә җыенабыз. 7 март көнне ордер бирделәр. Квартиры бик пычрак әле. Бүген Нурсөяләр шуны җыештыралар.

24 март. Яңа квартирга килүче-китүче юк әле. Язучылардан күчүебез турында мин бары тик Т.Миңнуллинга гына әйттем. Аннары күрше буларак Р.Әхмәтҗанов белә. Бу шатлыклы күченү булмады инде. Ике бүлмәлене шундый ук ике бүлмәлегә алыштыру. Тугызынчы катта да яшәр идең – врачлар менми. «Скорый» чакырткан саен Рәшиткә әйтеп булмый бит. Ул да: «Кайчан Фәнис чакырыр икән?» – дип көтеп тормыйдыр.

4 апрель. Бу көннәрдә үзем музыкаль комедия либреттосы белән маташам әле. Нурсөя атна буе кибетләргә чапты. Шифоньер, диван булмасмы дигән идек, юк, очрата алмады. Әле больницага да йөри, тешен куйдырып бетерәсе бар. Кичә хирургка да кергән. Операция ясаган күкрәгем бик авырта дип йөри иде. Хирург яңадан операция ясарга кирәк дип җибәргән. Күз яшьләре белән кайтып керде. Тазалыгы беткәннән-бетеп бара. Тәмам эштән чыга бугай инде. Өйдә телефон да юк. Алла сакласын, юлда бер-бер хәл була калса, мин өйдә бикләнеп үләрмен. Әй, юк та инде бездә кеше турында кайгырту. Язучы дигән исем йөрткән бул, үзең бер телефон да керттерә алма инде.

Операциядән соң аңа авыр күтәрмәскә дигәннәр. Ләкин мине туалетка, ваннага тураклап кертеп булмый бит инде. Җитмәсә, менә күченүләр вакытында күпме китап ташырга туры килде. Берәрсен ярдәмгә чакырыр идең, телефон юк. Телефон мәсьәләсе буенча мин генеральный секретарьларга кадәр яздым. Кая күченсәң дә шушы үзәккә үткән телефон мәсьәләсе алга килеп баса.

Монда өйләр дә бик суык. Эшләп булмый хәтта. Утырсаң да салкын тия. Кай көнне 11-12, кай көнне 14-15ләр. Авыру кеше өчен бу җылылыкмыни?

Бу квартир бер дә шатландырмый. Бик начар эшләнгән. Идәннәре дуңгыз абзары төсле. Тәрәзәләре юньләп ябылмый. Рәтләп буямаганнар да. Ә ямьсез җир кәефне гел бозып тора инде ул. Ремонтлап керәсе калган икән дип утырабыз. Бик арыткан иде шул. Тегеләрен ремонтлау, күченүләр күпкә китте бит. Хәзер, әйберләрне кертеп тутыргач, идән-тәрәзәләр буяп йөреп булмый. Күпме әйбер кузгатасы бар. Алырга буявы да юк икән кибетләрдә.

Яз җитә. Машинаны техосмотрга алып барасы бар. Аның өчен Нурсөянең медкомиссия узуы кирәк. Әле менә бу операциясен кайчанга билгеләрләр. Аны больницага салсалар мин кем белән калырмын. Уф, бу дөнья, гел борчу, гел мәшәкать, гел сораулардан тора.

11 апрель. Кая гына күченсәк тә, мине гел тавыш эзәрлекли. Менә хәзер безнең тәрәзә төбендә көннәр буе бер минутка да туктамыйча компрессор эшләп утыра. Бойлер тавышы аңа караганда җәннәт сандугачы гына булган икән әле. Йөрәк авырта. Тавыш йөрәккә бәрә. Төнлә дә төзелеш туктап тормый. Өстәвенә, һәр төнне ниндидер шакылдаулар җанга тия. Нишләп безгә генә шундый төнлә шакылдый торган күршеләр туры киләдер.

17 апрель. Нурсөя һаман тешләрен эшләтеп йөри. Уңышлы чыкмады. Көн саен игәп җибәрәләр – нәтиҗә юк. Шунда беррәттән ГАИда техосмотр узар өчен медосмотр узып йөри. Дүрт врачтан узган инде. Тагын икәү калган бугай. Шул справкасыз машинаны техосмотрдан уздырып булмый. Машинаның ручной тормозын да каратасы бар. Тормоз эшләмәсә дә уздырмыйлар. Аны каратасы бар берәрсеннән. Көннәр дә җылына алмый. Урамнар пычрак. Температура 3-5 ләр тора. Кичә Әхтәм белән Нурсөя гаражга аккумуляторны алып барып машинаны кабызып карадылар. Майларын алыштырдылар. Тәгәрмәчләрен кабарттылар. Тормозын һәм мичен каратасы калды.

Мин соңгы вакытларда бераз шигырьләр язгаладым. Кәефләр дә шәп түгел. Эшләү авыр. Килгән газета-журналларны уку да күп вакытны һәм көчне ала. Татар телендә чыккан бөтен газета-журналларны: «Казан утлары»н, «Азат хатын», «Ялкын» журналларын; газеталардан «Соц.Татарстан», «Яшь ленинчы», «Татарстан яшьләре» газеталарын; рус телендә «Литературная газета», «Волга», «Новый мир», «Аврора», «Дружба народов» һәм тагын әллә никадәр. Аларның бөтенесен хәрефтән-хәрефкә укып булмый, әлбәттә. «Иностранная литература» журналы белән «Литературная газета»ны тулаем диярлек укып барам. Соңгы елларда Африка язучылары роман жанрында көчәеп киттеләр. Аларны укымый булмый. Башка язучыларны уку язучы өчен файдалы һәм кирәкле гамәл. Алар аша дөньяның сулышын тоясың.

19 апрель. Менә берничә көннән язучылар съезды. Мин бара алмамдыр инде. Озак утырып булмый. Аннары әйдә барыйк дип кыстаучы да юк. Гомумән, минем дөньяда бармы-юкмы икәнлегемне белүче юк. Һәр язучы үзе белән генә мәшгуль. Һәркем үзе генә бөек. Рәшит тә юбилей китабын әзерләп ята, керергә вакыт таба алмый. Сөйләшергә телефон юк.

3 май. Соңгы елларда кыр казларының тезелешеп киткәнен дә, кайтканын да күргән юк иде, менә, ниһаять, быел күрергә туры килде. Бакчада раскладушкада ята идем, ниндидер ят авазлар ишетеп күккә карасам, күп булып кыр казлары очып бара. Нишләп алар бер дә безнең тирәгә төшмиләр икән? Үрдәкләр безнең кырыйдагы күлгә оялап бала чыгаралар бит. Быел кышын безнең турдагы камышны кемдер урган, үрдәкләр дә, башка кошлар да ояламас. Болай күл тирәсен әйләнеп очып йөриләр үзләре. Теге як ярда булса да оялары бардыр, күрәсең. Безнең күңелебезгә матурлык өстәр өчен курка-өркә булса да монда оя корып яталар бит алар. Ә көз җиткәч, мылтыклы кешеләр шуларга ата. Бер уч ит дип бит. Җылы якларга китәр өчен төркем-төркем очып йөрүләрен карау да ни тора.

4 май. Тормыш гел уңышсызлыклардан гына тора башлады. Бер генә эш тә без дигәнчә булмый. Кичә антенна куйдырган идек. Хәтта шул пүчтәк тә эчне пошыра торган булды. Нәрсәдер пытырдап утыра, телевизорда төрле шытырдаулар. Көндез Нурсөя почтага барып бик каты кәефсезләнеп кайткан иде. Тәки журналларны бирмиләр инде. Һәр санны кабат-кабат барып талашып кына алмалы. Баргач та, әле ул номер килмәде, яңадан килерсез дип кенә җибәрәләр. Главпочтамтка да шалтыратып карадык, газетага да язып карадык – файдасы тимәде.

8 май. Гел күңелсезлекләр эзәрлекли. Бүген Нурсөя машинаны гаражга илтергә киткән иде. Юлда моның машинасын арттан килеп берәү бәргән – машинаның сул яклап арты яртылаш изелгән. Капоты ачылмый, двигателенә дә нидер булган. Бәрдергән шофер качкан. Шунда күрүчеләр номерын әйткәннәр. Нурсөя шул ватык машинасы белән ГАИга киткән. Анда 3-4 сәгать торып кайтты. Әле менә кичке тугыз, тагын ГАИга китте. Теге бәргән машинаны эзлиләр бугай. Нишләптер Нурсөянең дә правасын алып калганнар. Ярый Нурсөянең үзенә зыян килмәгән инде.

Кич, дөресрәге төнлә, яңадан ГАИга барып кайтты. Теге шоферны тапмаганнар. Мөгаен, ул исерек булгандыр, үзенең исереклеген белгертмәс өчен качкандыр. «Каблук» дип аталган «Москвич» бәргән. Икебезнең дә кәефләр шәптән түгел, җәй буе беркая чыгып булмас инде. Машинаның арты бөтенләй яньчелеп, эчкә кергән. Төзәттерергә техобслуживаниегә илтсәң, анда берничә ай ятачак. Әле яңадан ГАИга ике көннән килергә кушканнар. Анда экспертизага, ягъни машинаның ни дәрәҗәдә ватылганын ачыкларга кирәк икән. Соңгы елларда машинаны страховать иткән дә юк иде. Расхутыннан да бигрәк мәшәкате. Болай да һәр минут санаулы чакта. Техобслуживаниедә бөтен машинаны чишендерәләр инде, әлбәттә. Машина яңа иде бит әле. 5600 км гына йөргән. Бу соңгы вакытларда килгән бәхетсезлекләрне санап бетерә торган гына түгел. Иҗат эшенә вакыт калырлыкмени монда. Җәй буе өйдә ятылса, кышка ничек көч җыярга?

14 май. Кичә Нурсөя ГАИга барып правасын алып кайтты. Теге безнең машинаны бәргән машинаны тапканнар. Валерий Успенский дигән бәндә икән. Кичә теге ДТПны тикшерү булган. Безне бәрдергән шоферга берни дә булмаган. Башыннан сыйпап, «Син бераз саграк йөр инде», — дип җибәргәннәр. Хәзер безнең машинаны кем төзәтә инде, дигәч,  судка биреп карагыз, гаепледән тиешле бәясен тотып калырлар, бәлки, дигәннәр. Төзәттерү бер 500 сумнарга төшәр дип әйткәннәр иде караган кешеләр. Ә минем ел буе беркая чыга алмыйча өйдә ятуымны ничә сум белән бәяләргә? Әгәр без бәрдергән булсак, безне бугаздан алырлар иде әле. Аннары бик сәер бер нәрсә: безне бәрдерүче кеше ял көнендә хөкүмәт машинасы белән үз мәнфәгате өчен йөргән. Шуңа да карамастан, китерелгән зыянны ул шофердан түләтмәячәкләр икән, судка биргән очракта да зыянны безгә ул эшләгән контор түләргә тиеш икән. Нурсөягә бу хакта ГАИда шулай дигәннәр. Моннан да ахмаграк законны уйлап табарга да мөмкин түгелдер хәтта. Киресенчә, хөкүмәт машинасын үз мәнфәгате өчен файдаланганга икеләтә түләтергә иде. Ул бит хөкүмәт машинасын да ваттырган.

Бүген Нурсөя электричка белән бакчага китте. Кыярлар, редискаларны полиэтилен белән каплап калдырган идек, янып яталардыр. Су сибеп, өсләрен ачып калдырырга куштым.

Телефон кертмиләр. Әллә голодовка игълан итеп карарга инде. Газетага хәбәр җибәрәм дә, шушы минем хәбәрне газетагызда бастырып чыгарганнан соң бер ай эчендә телефон кертмәсәләр, ачлык игълан итәм дим. Башта врачларны чакырып китерәм, ачлык игълан иткәнче сәламәтлегем нинди булуын һәм ачлыктан соң нинди булуын алар рәсми рәвештә расласыннар. Шуның нәтиҗәсендә үлеп китсәм, минем үлемемдә ГТС начальнигын гаепләгез дип язып калдырам. Чөнки безнең йортта телефон кертер өчен бөтен шартлар бар. Кабель сузылган. Һич югы элекке номерымны бирсеннәр. 100 метр чыбык сузып кертергә генә кеше табачакмын мин. Расходын да үзем түләячәкмен. Бу хакта ныклап уйлап карарга кирәк булыр әле. Инвалидларга чиратсыз кертергә дигән закон бар. Чират белән керткән очракта да бу йорт буенча мин беренче. Техник мөмкинлек бар. Законны үтәмәгән өчен нишләп аларга бернинди дә җәза юк соң? Җәзага тартылмагач, законы нигә?

15 май. Бүген Мәскәүдән Щекачев килеп чыкты. Озак кына югалып торган иде. Кайчандыр минем шигырьләрне тәрҗемә итеп йөргән иде, үзе дә шигырьләр яза. Хәзер кайда эшләгәнен дә төгәл генә әйтми. Бәлки, эшләмидер. Утырып та чыкты бит. Ике банка балык консервысы алып килгән бу. Менә Мәскәү күчтәнәче, ди. Чәйләр эчеп китәргә кузгала башлагач, минем материаль яктан авыр вакыт иде, теге консервылар өчен акча бирерсез инде, ди. Бирдек. Сәп-сәламәт кешеләр шул хәлгә төшеп йөрсеннәр инде. Нәрсәдән соң бу? Эш хаклары шулай әзме? Кешенең үзеннәнме? Юньләп эшләмиләрме? Аптыраган. Гомерләрен, тазалыкларын әрәм итеп йөриләр. Ә бит талантлы, югары белемле кеше. Минем шигырьләрне тәрҗемә итеп «Комсомольская правда»га яшь шагыйрьләр конкурсына ул илтеп биргән иде. Русча тәрҗемәләрем «Литературная Россия», «Волга», «Старшина-сержант» кебек газета-журналларда аның тәрҗемәсендә басылды. Русча чыккан күмәк җыентыкларда да аның тәрҗемәләре. Ул рус телендә минем шигырьләрне аерым җыентык итеп чыгарырга хыялланып, минем йөздән артык шигырьне тәрҗемә итеп, үзебезнең китап нәшриятына илткән иде. Китап нәшриятында Марс Шабаев баш редактор булып эшләгән чак. Ул, ни өчендер, Виктор Щекачевны яратмый иде. Барлык тәрҗемәләренә «халтура» дигән мөһер сугып, китапны чыгартмады. Мине дә: «Руслар өчен син беркем түгел, татарча яз, татарларга яз», — дип сүгеп ташлады. Шуннан соң мин тәрҗемәгә суындым. М.Ш.ның һәрбер сүзен мин закон кебек кабул итә идем. Ялгышымны соңрак аңладым. Рус матбугаты һәм укучылары мине онытты.

18 май. Бүген бу фатирга күчкәнгә ике ай. Бөтен җире йә җимерелә, йә коела. Рәхәтләнеп ремонтлыйсы бар. Линолиум юк, буяулар юк, эшләтергә кеше юк. Якынча гына исәпләсәң дә, ремонт эшләре 1500гә төшәчәк.

Менә бүген машинаның ватык җирләрен эксперт карап акт төзегән. Төзәттерер өчен 420 сум кирәк икән. Ләкин судка бирсәң, күпме мәшәкать.

20 май. Үзебезнең районның райком секретаре Мәүлетхуҗинга: «Машинам ватылды, монда автосервиста бик зур чират, анда районда гына төзәттереп булмасмы?» – дип язган идем. Хатны салып ике көн узуга телеграмма килде. «Кайт, эшләтербез», — дигән. Машинаны кем белән һәм ничек алып кайту турында уйлыйсы гына калды.

24 май. Якшәмбе көнне бакчага барып кайттык. Ватык машина белән. Бик шатыр-бытыр килеп кенә эшли. Көн җылы иде. Бакчаның матур вакыты. Бөтен нәрсә шау чәчәктә. Тюльпаннар, сиреньнәр.

Дүшәмбе көнне суытып җибәрде. Кичә кар яуды. Бер градус салкын иде. Өч көн инде салкын тора.

Нурсөя һаман шул суд эшләре артыннан йөри. Әле машинаны төзәтә башламаган, күпме расхут чыкты инде.

Юристконсультка барды – 3 сум.

Судка заявление яздырып кайтты – 7 сум.

Ни өчендер госпошлина – 8сум 50 тиен.

Автоэксперт чакырту – 42 сум.

Әле тагын нотариуска барырга кирәк булачак икән. Мин судка үзем барып йөри алмагач, минем исемнән Нурсөягә суд эшләрен башкарырга нотариустан раслатылган доверенность кирәк икән. Бүген Нурсөя заявлениене алып судка китте, доверенностьтан башка гына. Нәрсә дип җибәрерләр. Әй бездә кәгазь волокитасы күп тә инде. Машинаны йөртергә доверенносте булгач, шуның белән бөтен эшләрне карарга тиешләр дә бит югыйсә. Шушы болганышлар аркасында авылга кайту соңарды.

17 май. Бүген язучыларның съезды. Мине съездга алып бару турында уйлап караучы да юк хәтта...

Ачның хәлен тук белми диләр бит. Моңа кеше арасына чыгып йөрү кирәк дип уйлап караучы юк. Нурсөя гарьләнеп елап утыра. «Елама, мин әйтәм, алар синең күз яшеңә торырлык түгел». Съездга барасы булыр дип кичә икебез дә әйбәтләп юынып, өс-башларны әзерләп куйган идек. Кичә юынырга кайнар су юк иде, сулар җылыта-җылыта юындык. Бүген иртүк торып костюм-чалбарларны кидем. Көне дә матур, кояшлы. Съездда берәр тәнәфескә кадәр утырырмын, тәнәфестә кешеләр белән сөйләшеп йөрербез дип уйлаган идем. Нурсөя алдында кыен. Үз иптәшләрең шулай синең авторитетыңны төшереп йөргәч, башкалардан нинди мәрхәмәт көтәсең. Гарьлектән үләсе килә хәтта, Нурсөягә генә сиздермәскә тырышам. Ул болай да бүген көне буе аңга килә алмый йөри.

18 май. Кичә съездның бер көне узды. Шундый-шундый хәлләр булды дип килеп сөйләүче юк. Сәламәт кеше булсам, бу блокнотка съезд тәэсирләрен язып барган булыр идем, хәзер үпкә сүзләре теркәп барырга кала. Шулай итеп, авыру икәнеңне һәртөрле хәлләр белән сиздереп торалар. Якын дусларның хыянәте аеруча авыр. Ә бит шунда утыручыларның (хәтта президиумда утыручыларның да) күбесе минем кадәр әйбер язмаган. Язганнарының да күбесен халык укымый. Гел кимсенеп яшәү туйдырды. Никадәр генә үз-үзеңә мин дә башкалар кебек дип тукыма, тормыш берәр яктан китереп бәрә дә, синең башкалар кебек түгеллегеңне аңлата. Мин инде урамда мине белмәүчеләр турында әйтмим. Белгән, кырыеңа килеп йөргән, табыныңда чәеңне эчкән кешеләрнең шулай санламавы рәнҗетә. Нинди генә үзгәртеп корулар ясасаң да, кеше күңелендәге кешелексезлекне кубарып ташлап булмыйдыр, күрәсең. Съезддан кайткач бер-ике сәгатькә кереп утыра алмыйлар идеме? Берәү белән аралар 50 метр гына, икенчесе тагын да якынрак юкса. Үзе бит әле минем иҗат портретын язмакчы булып йөри. Иҗат портретын язар өчен әз генә булса да язучының үзен дә белергә кирәктер бит.

Бүген съездда докладлар буенча фикер алышулар барадыр. Бәлки, кызык фикерләр әйтүчеләр дә булыр. Кызык кына түгел, кыю фикер әйтүчеләр булырга мөмкин. Бу үзгәртеп корулар кешеләрне кыюландырып килә. Безнең буын артыгын озак йоклады. Уянырга да озак вакыт кирәк булачак. Әле аның яшь буыны да без тәрбияләгән буын бит. Алар да сүз әйтер өчен башта як-ягына карарга өйрәнгән. Әгәр өр-яңадан дөньялар үзгәреп китсә, бүген кыю сүз әйтүчеләр иртәгесен башын иеп гафу үтенергә бармаслар дигән гарантия юк. Гомумән, бездә хәзергә бернәрсәгә дә гарантия юк.

19 май. Кичә Әхтәм Сатеев язучылар съездында гауга күтәргән. «Нигә Фәнис Яруллин бу съездда юк? Нигә алып килүне оештырмадыгыз?» – дип сорау биргән. Т.Миңнуллин: «Без аны менә хәзер алып киләбез, председатель сайлаганда», — дигән. Бер тәнәфес үткәч, Әхтәм тагын, нигә алып килмисез, дип тавыш күтәргән. Ләкин Әхтәм дә анда артыгын кыланган бугай. Усмановтан: «Татарстанга АЭС төзергә син рөхсәт биргән дип әйтәләр, дөресме шул?» — дип сораган. Усманов озын итеп җавап бирергә тотынгач, Әхтәм аны: «Кыскарак тот», — дип туктаткан. Мин сезгә ышанмыйм, дигән. Обкомның беренче секретарена шулай дип әйтү күпләргә ошамаган, Әхтәмне съезддан чыгаруны тавышка куйганнар. Күпчелек тавыш «чыгарырга» булган. Берничә кеше генә каршы килгән. Әхтәмне куып чыгаргандай чыгарганнар. Соңыннан Әхтәм янына Усманов, Шәймиев, Мостаевлар килеп, кая, синең нинди фактларың бар безгә каршы, дип, моны кыса башлаганнар. Мин сезгә караганда Наумовка ныграк ышанам. Ул фактларны «Народный фронт»та әйтте, дигән Әхтәм. Наумов дигәне «Веч.Казань» корреспонденты икән. Усмановлар, фактларны табып китер, дип моны кыса башлагач, хәзер шундый вакыт җитте, үзегезнең гаепсезлегегезне исбат итәр өчен сез үзегез халыкка барырга тиешсез, дигән Әхтәм. Болар обкомга кадәр бергәләп кайтканнар. Әхтәмнең адресын язып алганнар. Претензияң булгач, нигә моңарчы обкомга килмәдең, дигәннәр. Мин әллә ничә тапкыр килдем, кабул итмәдегез, дигән Әхтәм. Шулай итеп, шактый тавыш кубарган инде ул анда.

20 май. Рәшит кереп съездда булган хәлләрне сөйләп чыгып китте. Председатель итеп Ринат Мөхәммәдиевны сайлаганнар икән. Председательлеккә кандидатлар күп булган. М.Мәһдиев, Р.Харис, Р.Вәлиев, Р.Фәйзуллин һәм Т.Галиуллин. Тәлгать үз кандидатурасын үзе алган. Иң күп тавышны Р.Фәйзуллин белән Р.Мөхәммәдиев җыйган. Соңыннан икесенең арасыннан Р.Мөхәммәдиев җиңеп чыккан. Нәшрият директоры постыннан җайлы котылган. Анда бит эш эшләргә кирәк. Ә Союз председателе бернәрсә өчен дә җавап бирми. Почет зур, депутат булу мөмкинлеге бар. Эш хакы шәп. План үтисе юк. Обкомга чакырып, нигә язучыларыгыз начар яза дип сүкмиләр. Зам. һәм секретарь итеп кемнәрне алыр икән? «Казан утлары»нда Р.Харис калган. Харис белән Мөхәммәдиев дуслар бугай, бәлки, йөкне бер яккарак өстерәрләр...

Ринат Мөхәммәдиев, әлбәттә, эшне нечкәрәк эшләр. Ул бик йомшак кына итеп, еракка карап үз теләгенә ирешә торган кеше. Бәлки, председательлеккә шундый кеше кирәктер дә. Прозаик буларак әйбәт кенә үсеп килә. Тәнкыйтьтә әллә ни тирәнгә керә алмаган иде. Бәлки, ул анда үзенең йомшаклыгын сизгәндер дә. Аннары шунсы да бар: тәнкыйтьчене бит әле язучы дип санамыйлар. Тәнкыйть китабын кем укый инде аны? Язучы булып танылсаң шәбрәк бит. Ринат хәзер хут алды. Повестьлар язды, ниһаять, роман! Язган әйбереңне шунда ук басарга торсалар, яхшы якларын күрергә тырышсалар, әсәрләр языла бит ул. Бер уңыш икенчесен тудыра. Язсыннар, әлбәттә. Яза алганда, эше уңайга барганда язучы язарга тиеш. Яза алмаганын сизсә, туктарга да ярый. Ләкин күбесе үзләренең күптән яуланган исемнәрен үтереп үләләр. Үзеңнән алда исемең үлсә, язучы өчен иң яманы шул инде.

24 май. Узган якшәмбедә бакчага барган идек. Җәүдәт Дәрзаманов кереп утырды. Съезд хәлләре турында сөйләде. Илдар Низамов та бераз ул хәлләргә кагылып узды. Әхтәм Сатеевны Илдар Әфганнан кайткан егет дип уйлый икән. Шуңа ул бик кыю чыгыш ясады, ди...

«Вечерняя Казань» газетасының 22 май санында Юрий Афанасьев дигән тарихчының бик шәп мәкаләсе чыккан. Ул анда Маркска, Ленинга да кагыла. Һәм бик ышандырырлык дәлилләр китерә. Ленинның: «Империализм – капитализмның иң югары һәм соңгы стадиясе» дигән концепциясенең расланмавын әйтә. Капитализм соңгы елларда нык үсте, демократия юлында яңа адымнар ясады, ди. Ә социализм киресенчә бар яктан да таркалуга барды, ди.

9 август. Менә тагын көзгә килеп кердек. Җәй сизелми дә үтте. 29 май көнне ватык машинаны авылга алып кайттык. Тагын шул Әхтәм Сатеев белән. Нурсөя Казанда калды. Райком секретаре үзе чакыргач, кочаклап алыр инде дип көткән идем. Каршы алу түгел, янга да килмәде. Аның сүзләре чыш-пыш булып чыкты. Йөри торгач, төзәтә белүче кешеләр табылды тагын.

Дәвамы киләсе саннарда

«Ике кызым, бер улым үсеп килгәндә, балага уздым. Ниятем бу йөклелекне өзү иде. Кызларым да, улым да бар, янәсе, каенанама рәхмәт: «Кызым, тап син ул баланы, үтермә! Картаймыш көнеңдә тәрбияләүчең булыр», – диде. Дүртенче улым тәрбиясендә картлык кичерәм. Ике кызым, кияүгә чыгып, читтә яшиләр, өченче улым, юл фаҗигасенә очрап, яшьли үлеп китте. Мин әнкәй кебек сизгер генә булмадым. Төпчек улым Динарымның кызы тугач, килен икенче көмәнен алдырган. Аборттан соң, туарга өлгермәгән җан рәнҗешеме – килен өч тапкыр балага узды, әмма үле балалар гына тапты. Җитешлектә, муллыкта яшәсәк тә, итәк тутырып оныклар сөясе килә.

 Мөршидә ханым, 4 бала анасы».

Урамда без йөкле хатын-кызларга соклану катыш гаҗәпләнеп карыйбыз. Якты дөньяга бала тудыру зур батырлык бит ул! Бүген исә, киресенчә, бала табуга караганда аны тудырмау, карында чакта юк итү гадәти күренешкә әверелеп бара. Әнә чәчләренә чал кунган өлкәннәр дә, ике балаң булдымы, өченчесен таба күрмә, берүк, дип киңәш бирә. Күбебез карындагы бала гомерен өзү кеше үтерүгә тиң зур гөнаһ икәнен дә белә. Аклану өчен гаепне заман авырлыгына сылтыйбыз. Ә өлкән буын бездән авыррак заманда, ачлык елларында курыкмыйча дистәләп бала тәрбияләгән.

Медицина күзлегеннән

Бала төшерүнең никадәр зыянлы булуын безгә Казан шәһәренең 3 нче бала тудыру йорты гинекология бүлеге мөдире Сания ХӘКИМҖАНОВА сөйләде:

– Аборт наркоз белән ясала, шуңа да күпләр аның бернәрсәсе юк, дигән фикердә, – диде ул. – Бүген нәфис затларның күбесе җаннан җан яралуны – түзеп булмаслык газапка, ә йөрәк астында бала йөртүне авыруга саный. Шуңа күрә бер генә тапкыр һәм бары тик наркоз астында бала табарга мөмкин дигән фикердә торалар.

– Сания ханым, безнең әбиләр җидешәр һәм аннан да күбрәк бала тапкан. Бүгенге буын ни өчен «сыек» икән?

– Мөгаен, аңлату, тәрбия җитмәүдәндер. Әни булуның нинди зур җаваплылык, шатлык икәнен һәм бала тудыруның табигый күренеш булуын кыз балага яшьтән аңлатып, аны шуңа әзерләп үстерергә кирәк.

– Димәк, аборт – тәрбиясезлек галәмәте?

– Хатын-кызларның өчтән бер өлеше (32 процент) җенси тормышны 18 яшькәчә, гаилә корып тормый гына, ә 16 проценты 16 яшькәчә башлаган икән, әхлак турында сөйләп торасы да юк. Өстәвенә хатын-кызларның 60 проценты йөклелекне өзүне тыюны кеше хокукын бозуга тиң, дип саный. Нинди хокук ди ул? Үз карыныңда яралган нарасыйны үтерү «хокукымы»?

– Еш кына яралган җанны якты дөньяга тудырмаска бәяләрнең котырып үсүе, хезмәт хакын вакытында ала алмау, гомумән, мохтаҗлык мәҗбүр итә, диләр.

– Хәерчелектән куркып яралган җанны кыючыларның 73 проценты никахсыз җенси тормыш белән яшәүчеләр. Әмма яшәү шартлары начар дип никадәр генә зарлансалар да, хатын-кызларның 70,1 проценты түләүле медицина хезмәтеннән файдалана. Әле бер тапкыр да бала табу могҗизасын кичермәгән хатын-кыз бала тәрбияләүне үзенең тормышында кирәксез эш, артык мәшәкатькә саный. Иң аянычы – аборт ясатырга күбрәк яшьләр, студентлар килә. Уку йортларыннан килүчеләр – бала укырга комачаулый, дип аклана. Аборт ясаткач, башка балага узмау куркынычын аңламыйлармы икәнни? Ә куркыныч зур. Бүгенге көндә бездә саклануда яткан, баласын югалтудан курыккан булачак аналарның 28 проценты кайчандыр бала төшерткән. Әле ана булудан мәхрүм калган күпме хатын-кыз безгә килеп дәвалана, бала тудыруына өметен өзми.

Дини күзлектән

Бала төшерү – ислам күзлегеннән караганда зур гөнаһ. Бу хакта ТР мөфтие Илдус хәзрәт Фәйз аңлатты:

– Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим! Аллаһ Тәгалә: «Мин баланы сезгә бүләк итеп бирәм. Сез күпме генә тырышсагыз да, әгәр минем рәхмәтем төшмәсә, бала булмый», – ди.

Бу мәсьәләдә Коръәннән Ибраһим галәйһиссәләмне мисалга китерергә мөмкин. Раббыбыз: «Ибраһим галәйһиссәләмгә Исмәгыйль белән Исхакны бүләк иттем», – ди. Зәкәрия галәйһиссәләм дә: «Мин инде картайдым, хатыным да гакыйрә (ягъни бала тапмас яшькә җитте). Әй рәхмәт кылучы Аллаһ! Минем нәселемне дәвам иттермәссеңме?!» – дип сорый. Аллаһтан әмер килә: «Яхья исемле, Аллаһының иң тугры сүзле, тиңнәре булмаган бала белән шатландырам», – ди.

Аңлавыбызча, Аллаһ кемгә тели, шуңа гына бала бирә. Аның бүләк икәнен балага уза алмый интеккән хатыннан сорагыз. Әнә АКШ кебек алга киткән илдә һәр ун гаиләнең алтысы нәселен дәвам итә алмый. Моны Раббыбызның бер гыйбрәте дими, ни дисең?

Хак Тәгалә: «Мин сезгә баланы бүләк итәм, әмма сез аны ашата, тәрбияли алмам, дип куркасыз», – ди. Коръәннең бер аятендә «Балагызны ачлыктан куркып үтерә күрмәгез, мин аларны һәм сезне ризыкландыручы», – диелә. Ана карынындагы яралгыга 4 ай булганда, Аллаһ аның язмышын яза, җан иңдерә һәм күпме ризык җыясын билгели. Бала әти-әни өлешенә дә, дәүләт өлешенә дә керми. Шуңа күрә хәерчеләр арттырасыз, диючегә «Аллаһ үзе ризыкландыра!» – дип җавап бирегез.

– Илдус хәзрәт, күпләр балага җан иңгәнче аборт ясату баланы үтерү түгел, дигән фикердә.

– Аллаһ Тәгалә: «Кешенең җаны үзеннән алда туа, ул 4 айлык яралгы булгач кына түгел, бәлки, аннан алдарак тереклек итә башлый», – ди. Димәк, шушы вакытта гына аңа җан керә, шуннан соң гына аны үтерү үтерүгә санала дип акланучыларга: «Сез күрмисезме – бер тамчыдан кан бөртегенә, кан бөртегеннән чәйнәлгән иткә, аннан сөяккә әверелеп, кешегә әйләнә, ягъни җан белән тән тоташа», – ди. Бала ничә айлык булуга, ана карынында тереклек итә башладымы, аннан котылу үтерүгә керә.

Пәйгамбәребез бер хәдисендә болай ди: «Һәрбер бала үзенең табигый иманы һәм Аллаһ биргән фитрәте белән туа. Шуңа күрә балаларыгыз Аллаһ Тәгаләдән бүләк-әманәт булып тора. Аны тиешенчә тәрбияләргә кирәк».

Саннар

Абортлар саны буенча Россия иң алдынгы урыннарның берсен били: бездә мең хатын-кызга 83 бала төшерү туры килә. Әгәр дөньяга килгән һәр йөз балага ничә аборт туры килүен чагыштырсак, без АКШны – 8, Англия һәм Францияне – 10, Голландияне 10 тапкыр узып китәбез. Илдәге өч йөклелекнең бары тик берсе генә бала туу белән төгәлләнә. Ел саен 170 мең хатын-кыз беренче көмәнен төшертә – бу исә киләчәктә баласызлыкка китерә.

Фестивальнең абруе үсә, оештыручылар Казанга “Ла Скала”, “Метрополитен-опера” кебек театр коллективлары килә, “Грэмми” премиясе лауреатлары чыгыш ясый дип мактана. Мисал өчен, Шаляпин фестиваленә  Мария театры труппасы киләчәк, алар үзләренең яңа “Очарованный странник” исемле спектаклен тәкъдим итәчәк. Дирижеры – Валерий Гергиев. 

​​​Фестивальне оештыручы, театр директоры Рәүфәл Мөхәммәтҗанов: “30 ел элек Русиядә опера фестивальләре юк иде, бездән карап барысы да оештыра башлады, ләкин Казанда барлыкка килгән сәнгать бәйрәме озын гомерле булып чыкты”, ди. 

17 көн дәвамында барган фестивальгә барлык билетлар да сатылып беткән. “Перекупщиклар”ның осталыгын исәпкә алып, театр җитәкчелеге һәрбер кешегә дүрттән артык билет сатмаска дигән карар белән эш иткән. Билет бәяләре 300 сумнан алып  3 меңгә кадәр.

Опера җитәкчелеге хөкүмәт канаты астында

Шаляпин фестивале Казанда татар театрында узса да, аның кысаларында татар куелышларына урын юк. Дөрес, фестиваль тарихында бер татар операсы куелмады дип өздереп әйтеп булмый,  2007-2008нче елларда “Шагыйрь мәхәббәте” Шаляпинда катнашты. Ләкин бу куелыш та театрда тансык бер тамаша. Ул күрсәтелсә дә, чакыру билетларын таратып кына “ябык показ” оештырыла.

“Татар опера һәм балет театрында ник татар куелышлары аз?” дип гел тәнкыйтьләп торганга күрә, театр җитәкчелеге “сынды” кебек.  Узган елның көзендә Муса Җәлилнең тууының 100 еллыгына туры китереп, “Җәлил” операсы куелды.  Ләкин анысын да күрү бәхете театрга махсус чакырылган кунакларга гына тәтеде. Башкача ул  күрсәтелмәде.​

​​Шаляпин фестивалендә һичьюгы күз буяу өчен булса да татар тамашалары күрсәтелсен дип матбугатта театр житәкчелеген утлы табада сикертүнең мәгънәсе юк. Алдапмы алдыйлар. Моңа кадәр фестивальдә татар операсы булыр дип вәгъдәләделәр, ләкин ахыр чиктә театр җитәкчесе Рәүфәл Мөхәммәтҗанов матбугат очрашуында “татар операларының фестивальдә булмавының декорацияләрнең катлаулы, аларны урнаштыру авыр булуы” белән аңлатты.

Быел Муса Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры Татарстан хөкүмәтенең 124 миллион сумлык грантына ия булды (ә бездә мәдәният өлкәсендә акча аз диләр!). Моны ул "Бизнес-онлайн" интернет гәзитенә биргән әңгәмәсендә әйтте. Мондый сумма бер генә татар театрына да эләккәне юк (гәрчә алар бөтен көчен татар сәнгатен үстерү, татар тамашачылары өчен эшли). Ә чит ил, милләт сәнгатен татарныкыннан өстен күргән опера һәм балет театрына акчаны мулдан өеп бирәләр. Бу Татарстан хөкүмәтенең опера һәм балет театрына аерым җылы мөнәсәбәттә булуының бер күрсәткече. Дәүләт бюджетыннан бүленгән бу акчада татар милләтеннән булган кешеләрнең салымының өлеше  дә бар, ләкин моны исәпкә алучы  гына юк.

"Театр "шабашка"дан кайтып керми"

Татар опералары дөньякүләм танылган театрларның тамашалары белән бер рәткә куярлык түгелме? Әллә аларның Шаляпин фестивалендә булмавының җитәкчелекнең милли тамашалардан кимсенүенә бәйлеме?

Әнвәр Хәйри Советлар вакытында милли операларның саны дистәдән артык иде дип искә төшерә, “бүген милли опера һәм балетның юкка чыгуы театрның җитәкчелегендә манкортлар булуы белән бәйле” дип исәпли.​

“Муса Җәлил исемендәге татар опера һәм балет театры ул Татарстан түгел, ә Голландия театрының бер филиалына әйләнде. Милли опера, балет сәнгатенең үсеше турында уйлаучы юк, бүгенге җитәкчелек чит илләрдәге “шабашка”дан кайтып керми, акча эшлиләр. Рәүфәл Мөхәммәтҗанов милли театрны үтерде.

Милли опера, балет әсәрләрен иҗат итүчеләр дә азая бара, чөнки аларга эшләр, иҗат итәр өчен мәйдан юк. Куярга базнат итүчеләр бар, ләкин алар иҗат җимешләрен йә филармониядә, йә Тинчурин театрында тәкъдим итәләр.

Өч ел элек Казан консерваториясен көчле талантлы кызлар-егетләр тәмамлады. Берсе дә Казан опера театрына эшкә алынмады, Питербур, Мәскәүгә таралып бетте. Яшь кадрлар белән эш итү юк.

Опера театры җитәкчелегенең милли сәнгатькә төкереп каравы турында хәтта Татарстан дәүләт шурасында да тикшерелде, ләкин нәтиҗәсе булмады. Хакимият тә моңа күз йома, кул кулны юа булып чыгамы түгелме соң бу? Кычкырып еласаң да, башны бәрсәң дә, татар опера һәм балет сәнгате юкка чыга бара. Театрда эшләүче татар сәнгатькәрләре эчтән ачына, ләкин ачыктан-ачык әйтә алмый”, дип борчылып сөйләде галим Әнвәр Хәйри.

"Югары сәнгать әсәрләре күренми"

 Муса Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры солисткасы Венера Ганиева татар тамашаларының булмавында бары тик театрны гына гаепләү дөрес түгел дип саный.

“Татар опера һәм балет театры Мәскәүнең Большой, Питербурның Мария театрлары белән бер рәттә торган абруйлы сәнгать учагы. Аның дәрәҗәсе югары, шуңа таләпләр дә катгый. Безнең сәхнәдә куелган барлык тамашалар да югары сәнгать таләпләренә җавап бирергә тиеш. Театрда сәнгать шурасы бар.  Әгәр дә, чыннан да, иҗат ителгән опера яхшы язылган һәм ул тамашачыларга кызыклы сюжетлы икән, аны, һичшиксез, алачаклар. Ләкин әлегә андый хуш китәрлек иҗат җимешләре күп дип әйтеп булмый. “Шагыйрь мәхәббәте” искиткеч опера бит!

Милли опералар, балетлар язылмавы өчен бер театр гына җаваплы түгел! Ник бу өлкәдә Татарстанның композиторлар берлеге уйламый һәм бу юнәлештә эшләми? Язучылар берлеге белән бергә композитор, шагыйрь-язучыларны дәртләндерер өчен грантлар да булдырырга мөмкин.

Ә быелгы фестивальдә “Шагыйрь мәхәббәте”нең катнашмавы, чыннан да, аның катлаулы декорацияләренә  бәйле. Спектакльдә хәрәкәт итүче плунжерлар бар, аларны чит ил белгечләре урнаштыра. Куркынычсызлык чаралары каралырга тиеш, моның өчен әзерлек бер атна дәвамында барырга тиеш”, диде Венера Ганиева.

Беркөн: “Бирәм дигән колына, чыгарып куяр юлына!” – дип сөйләнә-сөйләнә, җирдә ялтырап яткан тимер унлыкны иелеп алдым. Бөтен шартын китереп, Хуҗа Насретдин сыман пышылдап, як-ягыма карап, өч тапкыр: “Акча таптым – кемнеке?” – дияргә дә онытмадым. Хуҗасы күренмәде, чөнки табылдык үз ишегем төбендә иде, тәгаен, кесәдән бияләйне алганда ияреп чыгып үземнеке төшеп калгандыр. Әмма шушы кечтеки генә табылдык та кесәмдә озак ятмады. Көтеп-көтеп тә эшемә кадәр баручы автобус күренмәгәч, таксига утырып барырга туры килде. Ә таксидагы елгыр егетләр бәйрәм вакытындагы транспорт кытлыгыннан бик оста файдаланалар, тариф-бәяләрне икеләтә күтәреп тә куйганнар. Шулай итеп, яңа елдагы беренче эш көнем керемнән башланды, димәк, елы да уңышлы булачак дип куануым бик тиз “җилләде”. “Кесәне тишеп кергән “байлык” шул тишектән төшеп тә калды...

Ничек килде – шулай китте дигәннән. Бер ир белән хатын машинада кайтып киләләр икән. Юлда ирләр бүреге ятканын күреп туктаганнар. Хатын машинадан төшеп бүрекне алган һәм юлларын дәвам иткәннәр. Бүрек өр-яңа түгел, әмма кыйммәтле мехтан булганлыктан и-и куанганнар болар! “Үзеңнекен – кешелеккә, монысын эшкә киярсең”, – дип тәгаенләп куйган хатыны. Өйләренә кайтып җитүгә ире хатыны алдына салып куйган үз бү-реген сорагач, хатыны: “Бәррәч! Мин теге бүрекне алырга дип машинадан чыкканда, шунда төшеп калган инде ул!” – дигән ди...

Күптән түгел җиңел кергән акчалар турында бер телетапшыру караган идем. Шоу-бизнеста зур акчалар эшләп, шулардан колак каккан кешеләр белән беррәттән безнең җәмгыятьтә хупланмаган гамәлләргә барган “сәер” кешеләр хакында да сөйләнде әлеге тапшыруда. Әйтик, поездда проводник булып эшләүче бер хатын вагонда онытылып калган миллионнарга юлыккан һәм шуны иясенә тапшырган. Акча хуҗасын полиция аша көчкә эзләп тапканнар. Җитмәсә, табылдыкның тиененә дә кагылмаган хатынга әлеге бәндә хәтта рәхмәт тә әйтмәгән. Аннан, өлкән яшьтәге тагын бер “сәер” абзый юлдан тапкан капчык-капчык акчаларны хөкүмәткә тапшырып “адәм хурлыгы”на калган. Ник дисәң, мондый батырлык эшләгән кешеләрне намуслы дип атаудан ерак торган җәмгыятьтә яшибез шул әлегә.

Адәм баласының нәфес дигән мәңге үлмәс бер алама сыйфаты җиңел кергән, табылган, урланган табыш турында сүз чыгуга кичекмәстән кыймылдап ала: “И-и-х, менә мин тапсаммы!..” – дигән фикер йөгереп узадыр күпләрнең башыннан.

Яшь кенә хезмәттәшем бик дулкынланып-әсәрләнеп килеп керде эшкә беркөнне. Кичтән бер курсташ кызы белән очрашканнар икән. Ахирәтенең бармагында саллы гына, бриллиант кашлы йөзек күреп бик гаҗәпләнгән. Чөнки ире белән аерылышканнан соң сабые белән кеше почмагында акча түләп яшәүче дустының бик авырлык белән, очын-очка ялгап җәфаланганын белеп-күреп йөргән. Сораулы карашка җавап итеп, дусты Алинә шушы көннәрдә кичергәннәрен бәян иткән.

Кызын бакчадан алып кайтып килгәндә карга яртылаш күмелгән барсетка дип аталган ирләр сумкасына юлыккан Алинә. Якын-тирәдә берәү дә күренмәгәч, иелеп алган. Өенә кергәч ачып караса, сумкадагы төргәк-төргәк акчаларны күреп, авып китә язган. 28 яшенә җитеп мондый акчаларны кулына тотып караганың булмагач аварсың да! Сумкадан документлар һәм адрес-телефоннар теркәлгән блокнот та табып алган хатын. Паспорт иясе үзеннән чак кына олырак ир кеше икән. Алинә блокноттагы телефон номерларының берсен җыеп: “Әлеге кешене беләсезме? Белсәгез әйтегез үзенә, минем белән элемтәгә керсен”, – дип үтенгән. Җавап озак көттермәгән. Калтыранган тавышлы ир кешедән Алинә, әлбәттә, “сорау алырга” да онытмаган. Паспортның тулы эчтәлеген, сумканың кыяфәтен, блокнот тышының төсен, акчаларның төгәл суммасын һәм купюраларның ниндилеген тәфсилләп сораштырганнан соң гына үз адресын әйткән. Яшь ирнең халәтен күргәч, Алинә үзе дә күз яшьләрен көчкә тыеп калган. Акчаларын югалтканнан соң кичергәннәре бөтен йөз-кыяфәтендә чагылган егетнең: хисләре ташудан бер елаган, бер көлгән, Алинәне бер кочып алырга омтылган, тыелып калып, битен куллары белән каплаган. Акча төргәген тапшыргач та, шундук бер өлешен санап та тормыйча бүлеп алган да Алинәгә сузган. Әмма хатын катгый рәвештә баш тарткан. Ир-егет үзенең Казанга күченеп йөрүен, алдагы көнне генә Түбән Камадагы фатирын сатуын (фатир бәяләренең кайсы тирәдә тирбәлүен белгән кешегә сумкада күпме акча булуын чамалавы да кыен түгелдер) һәм шушы акчага башкалада икенче фатир алырга җыенуы хакында сөйләгән, Алинәнең “вознаграждение”дән баш тартуын да һич кенә дә башына сыйдыра алмавын әйткән: “Мин бөтенләй берни аңламыйм икән ләбаса! Дөньяда мондый кешеләр калды мыни әле ул!” – дигән.

Икенче көнне иртүк ишектә кыңгырау чылтырагач Алинә ишекне ачып җибәрсә – тагын теге егет килгән. Бик ялварып, Алинәдән шушы изге гамәленең истәлеге итеп бриллиант кашлы алтын йөзекне кабул итүен үтенгән.

Хезмәттәшем гыйбрәтле хәлне сөйләгәнне авызларны ачып тыңладык. Бер егетебез исә Алинәнең акча хуҗасын эзли башлавы турына җиткәч: “Биргәнме кире?!” – дип кычкырып җибәрде. Алга таба һәр сөйләнгән җөмлә ахырына моның: “Вәйт, дивана!”, “Вәйт, җүләр!” һ.б. ише бәяләмәсе өстәлә торды. Менә шул рәвешле, тормышы бар яклап җитеш, фатирлы-машиналы, авылда шәхси йортлы ир кеше мохтаҗлыкта ялгызы бала үстергән хатынның гамәлен ахмаклыкка тиңләде. Без исә, кеше күз яшьләре бәрабәренә үз проблемаларыңны чишүнең әхлаксызлык икәнен, кеше бәхете өстендә үз бәхетеңне төзеп булмаганын моңа аңлатып тормадык. Мондый ситуациядә мин нишләр идем микән дигән сорауга җавап эзләгәндәй барыбыз да бер мәлгә тынып калдык...

Кечкенә чагымдагы бәгырьләргә уелып калган бер вакыйга да хәтердә яңарды менә. Амбарчы булып эшләгән әни колхоз акчасын югалтып кайтты. 5 бала тәрбияләнгән гаилә өчен коточкыч зур сумма иде бу. Әни акчаны кай тирәдә төшерүен дә чамалый, авыл кешеләрен дә сораштырып чыктылар – табучы гына дәшми... Әни урын өстенә егылды. Гаиләне туйдырып торган сыерны, хәер, бөтен мал-туарны сатып бетерсәң дә түләп бетерә алмыйбыз бит дип өзгәләнделәр өлкәннәр. Өйдәге күз яшен, мәхшәрне сөйләп кенә аңлатырлык түгел иде ул көннәрдә. Ниһаять, атна-ун көннән нәфесне намус җиңде – акчаны китерделәр.

Кайчандыр үзем дә Түбән Кама автовокзалыннан акча, документлар тулы сумка табып, паспортттагы адресы буенча Чаллы шәһәренә, хуҗасына илтеп биреп йөреп, таныш-белешләрдән чигә бораулап күрсәтүгә лаек булган идем. Әмма “сәерләр” исемлегендә булуыма бүгенгәчә үкенгәнем юк.

Бер шешә аракы өчен дус дусны чәнчегәнен, пенсионер әбиләрнең сумкаларын кисеп ипилек-сөтлек тиеннәренә үрелгәннәрен, студент егетне кыйнап, телефонын талап алганнарын ишетеп сәерсенмибез, ә кеше хакын иясенә кайтаручыларны акылсызлыкта гаеплибез. Ә “сәерләр” исемлеге тулылана бара: озын толымлы кызлар, татарча сөйләшүче яшьләр, китап укучылар, “бүләк”тән баш тартучы табиблар, аракы эчмәүчеләр һ.б... Хәтта халык әйтемнәрен дә бүгенге яшәешебезгә туры китерәм дисәң кирегә әйләндерергә кирәк. Менә болайрак: “Кем эшләми – шул ашый”. Очсызланды, сәерләнде, вакланды дөнья...

Бүгенге көндә Татарстанда 1008 гаммәви мәгълүмат чарасы эшләп килә. Болар арасыннан 683 басма, 198 электрон, 11 мәгълүмати, 116-сы даими электрон форматта республика халкына мәгълүмат җиткерә.

Татар телендә 114 газет һәм 27 журнал нәшер ителә, дип чыгышын башлап җибәрде Татмедиа агентлыгы җитәкчесе Марат Муратов коллегалары алдында сүз алып.

Муратов үз чыгышын күп кенә саннар белән бизәп, интернет аша мәгълүмат таратуның әһәмиятенә басым ясады. Шулай ук узган ел мәгълүмат чараларында гомум реклама күләменең 2 миллиард ярымнан артык булуын да аның чыгышыннан ишетергә туры килсә дә, журналистларны турыдан туры кызыксындырган мәcьәләләрне икенче бер түрә күтәреп чыкты.

Журналистның хезмәт хакы кайчан артыр?

Каләм ияләренең хезмәт хаклары, республикадагы уртача хезмәт хакыннан ким булырга тиеш түгел, дип белдерде Татарстан Дәүләт Шурасы рәисе урынбасары һәм Татарстан Язучылар берлеге рәисе Римма Ратникова. Журналистның социаль статусын күтәрү турында күп сөйләнә, әмма чынбарлыкта каләм ияләре хәтта республикадагы уртача хезмәт хакы дип саналган 19 мең сумнан күпкә кимрәк хезмәт хакы ала. Беренче чиратта безгә моны уйларга кирәк, дип Римма Ратникова чарада катнашучы Татарстан президентына мөрәҗәгать итте.

Аның теләкләре моның белән генә чикләнмәде. Ул Татарстандагы иң яхшы журналистларны бүләкләү өчен гонорар фонды булдыруны да тәкъдим итте. Шулай ук президент грантын булдыру яисә премиясен кертү фикере дә аның чыгышында яңгырады.

“ТНВ-Планета” язмышы иярченгә бәйле

"Татарстан-Яңа Гасыр" корпорациясе генераль директоры Илшат Әминов чыгышы әлеге каналның эшчәнлегенә еллык хисаптан гыйбарәт булды.

Аның сүзләренчә, бүгенге көндә Русиядә иң дефицит товар – иярчен ресурсы.

"Русиядә ике ракетаны галәмгә чыгара алмаганнары өчен безнең  “ТНВ-Планета” һаман да эшләтеп җибәрелә алмый. Әмма ни генә булмасын, “Планета” каналы быелның 30 августына кадәр күрсәтә башлаячак, дип уйлыйм", диде ул президент ягына күз салып. Бу карашы аның бер ярдәм сорау мәгънәсенә туры килдеме – анысы аңлашылып җитмәде.

Журналист түрәләре чыгышларының баштагылары рус телендә генә яңгырады. Бер караганда Татарстанда мондый эре түрәләр җыелышларында бары бер телдә генә чыгышлар яңгырау гадәти күренеш. Хәлбуки, чыгыш ясаучылар татар булып һәм залдагыларның күпчелеген татарлар тәшкил итсә дә.

Татарча чыгыш ясаучы да булды

Әмма бу җыелыш башка зур җыелышлардан бераз аермалы булды. Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитетының мәгълүмати технологияләр бүлеге җитәкчесе Раил Гатауллин туган телендә чыгыш ясауны өстен күрде.

Еллар үткән саен татар интернет сегменты нык үсеш кичерә. Бигрәк тә соңгы 2-3 ел эчендә. Моңа төп сәбәпләр булып дөньякүләм интернет проектларының татарлашуы, республика җитәкчелегенең бу мәсьәләгә игътибары арта баруын күрсәтер идем, дип башлады ул сүзен.

Хәзер “Яндекс” эзләү системының татар телендәге интерфейсын файдаланырга, “ВКонтакте” челтәренең татарча версиясен файдаланырга була. Ләкин шулай да татарча сайтлар өлкәсендә башкарасы эшләр шактый әле. Мисал өчен, Татарстан районнары сайтлары нигәдер татарчага күчмиләр. Халкыбызның данлыклы шагыйре туган Арча районы сайты русча гына мәгълүмат бирә, дип белдерде ул сүзен дәвам итеп.

Раил Гатауллин татар телендә башкарылган интернет проектлар турында да әйтеп үтте. Күп кенә кешенең көннән-көн интернет киңлегенә игътибар итә баруын, татар интернетын киң җәелдерү өчен төрле бәйгеләр оештырылуын сөйләде. Шул ук вакытта татар интернетын үстерүдәге проблемнарга да кагылды.

“Татарстанга ашыгыч рәвештә үз доменын алу зарур”

Аның сүзләренчә, татар интернеты үсеше алдында торган иң актуаль проблемнарның берсе – аның югары дәрәҗәле домены булмавы. “Татнет” термины кулланылышка күптән кереп киткән булса да, реаль татар интернеты рәсми рәвештә юк. Татар интернетының акрын үсешенең төп сәбәбе итеп, нәкъ менә шуны әйтәсе килә. Чагыштыру өчен Казакъстан интернетын гына алып карыйк. Моннан 2-3 ел элек Казакъстандагы сайтларның саны 9-10 мең чамасы гына иде. Алар “.kz”  доменын алгач бер-ике ел эчендә аларда 70 мең сайт барлыкка килде. Татарстанда ясалган сайтлар исә “Рунет”та йотылып бара. Күпчелеге бер ел да яшәми.

Татарстан республикасының үз югары доменын булдырсак, беренче чиратта татар сегментындагы ресурсларны арттырырга, икенчедән, “Татнет” кысаларында күп кенә яңа мөмкинлекләрне кертергә мөмкин.

Безгә ашыгыч рәвештә “.tat”, “.tatarstan”, “.kazan” доменнарын теркәү мәсьәләсен хәл итәргә кирәк. Республиканың IT-паркы һәм шундый ресурслары булган хәлдә, бу мөмкинлекне кулдан ычкындырмаска иде, дип белдерде Раил Гатауллин.

Рөстәм Миңнеханов: “Мин конструктив диалог яклы”

Коллегия утырышында иң ахырдан йомгаклау чыгышы өчен сүз президент Рөстәм Миңнехановка бирелде. Кеше нинди телдә мәгълүмат алырга тели, без шуның өчен барлык шартларны да тудырырга тиешбез, диде ул, татар телендәге чыгышка игътибар юнәлтеп.

Без бер-беребезне аңлар, хуплар һәм вакытында реакция күрсәтә алыр өчен мин конструктив диалог яклы. Журналистлардан башка, хакимият берни дә эшли алмый, дип ул каләм ияләренең эшен югары бәяләде.

Гали авылы бу көнне бик күп мәртәбәле кунакларны каршы алды. Алар арасында Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитетының мәгълүмат һәм аналитика бүлеге җитәкчесе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Гөлназ Шәйхи, Бөтендөнья татар, Татарстанның “Яңа гасыр” телекомпаниясе журналисты, “Халкым минем” тапшыруының авторы Ләйсәнә Садретдинова, Татарстанның халык артисты Фердинанд Сәләхов һәм башкалар бар иде.

Быелгы “Халкым минем” IV иҗат төбәкара фестивале Мәүлет аена багышланган иде. Шуңа да алдагы еллардан аермалы буларак, программага яңа номинация өстәлеп, татар фольклорында шактый зур кыйммәткә ия булган мөнәҗәтләр жанры да кертелгән иде.

Вокал номинациясендә катнашучылар бер халык җыры һәм 70–80 елларда башкарылган бер композитор әсәрен башкарырга тиеш иделәр.

Сәләтле яшьләрне һәм өлкәннәрне ачыклау, аларга иҗади яктан ачылу өчен шартлар тудыру максатыннан оештырылган иҗат бәйгесендә татар авылларыннан 15 яшьтән – 50 яшькәчә булган конкурсантлар катнашты. Аларга Татарстанның халык артисты Фердинанд Сәлахов җитәкчелегендәге жюри бәя бирде.

Иртәнге сәгать уннан көндезге сәгать икегә кадәр  жюри әгъзалары сайлап алу мәшәкатен башкардылар. Нәтиҗәле эшләреннән соң алар конкурсантларга гадел бәяләмәне җиткерделәр.

Сайлап алу туры узганнан соң тамашачы гала-концертка җыелды. Залда алма төшәргә дә урын юк иде. Тамаша  Гали авылында яшәүче олы яштәге хатын-кызларның изге догалары һәм хәер-фатихалары белән ачылды.  Соңрак  лаеклы урыннарны яулаган башкаручыларның исемнәре яңгырый торды – җиңүчеләр тамашачыларга үз чыгышларын тәкъдим итә барды.

 Тамашачыларны сәламләп, Похвистнево районы “Туган тел” оешмасы рәисе, фестивалнең идея авторы һәм спонсоры Рәсих Латыйпов та чыгыш ясады.

- Әлеге иҗат бәйгесе бүгенге көндә югала барган рухи кыйммәтләрне, халык җырларын һәм мөнәҗәтләрне заманча биеклеккә күтәреп, халыкка кайтаруны максат итеп куйды, – дип сөйләде ул.

- Халык җырларына һәм мөнәҗәтләргә искелек калдыгы, кичәге көн, кирәкмәс бер нәрсә итеп карау зур хаталык икәнлеген һәрвакыт искә төшереп тору зарур. Гомумән, мөнәҗәтләр – зур фәлсәфи, тәрбияви әсәрләр. Монда безнең тормышка карашыбыз, җаныбыз, рухыбыз бик ачык чагыла, – диде соңрак Татарстанның халык артисты Фердинанд Сәләхов та.

Оештыручылар сүзләренә караганда, бүгенге көндә яңа буын арасында  мөнәҗәтләрне башкаручылар бик аз икән. Ә бит аның тәрбияви мәгънәсе зур, чөнки бу жанр үз эченә бик күп кыйммәтле темаларны туплаган. Әнә бу гала-концертта яңгыраганнары да туып-үскән җирдән аерылу, ана һәм бала мөнәсәбәтләре, дөньяга караш, дөнья малына табыну, яшәү һәм үлем турында иделәр.

Халык бәйрәменә җыелган конкурсантларга һәм тамашачыларга Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закировның, “Бөтенроссия татар авыллары” оешмасы рәисе Рәшит Сәнҗаповның тәбрикләвен конгрессның матбугат үзәге җитәкчесе Гөлназ Шәйхи җиткерде.  Премия лауреатларын бүләкләргә Похвистнево районы хакимияте вәкилләре  Юрий Рябов, Наталья Шелкаева,  Камышлы район хакимияте вәкиле Раил Шәкүров,  региональ татар “Дуслык” иҗади иҗтимагый оешмасы вице-президенты Рафик Бадамшин, Самара шәһәре татарлары автономиясе рәисе Рифгат Хуҗин һәм башкалар чыктылар. Һәммәсе: “Халкым минем” бәйгесенең дәвамлы булачагына ышанасы килә”, – дип белдерделәр, башкаручыларга иҗади уңышлар теләделәр.

Фестиваль бүләкләрне мулдан сипте: вокал номинациясенең өч урынының һәркайсында янә өчәр-дүртәр лауреат. Әле Гран-при да, махсус призлар да бар. Болар өстенә тиздән Казанда үтәчәк «Татар моңы» конкурсына чакырулар да каралган.

Вокал буенча беренче урынны “Сибелә чәчем”  җыры белән Яңа  Усман авылыннан Илгиз Хәсәншин,  “Озата барма” җыры белән Балыклы авылыннан Әлфия Рөстәмова, “Иң якты йолдыз” җыры белән Камышлы авылыннан  Наил Хәкимов яуладылар.

Икенче дәрәҗәдәге лауреатлар арасында “Ак чәчәкләр” җыры белән Гали авылыннан Зилә Кәлимуллина, “Син кайда идең?” җыры белән “Яктылык” мәктәбе укытучысы Алинә Шәмсетдинова, “Зәңгәр күлмәк” җыры белән Балыклы авылыннан Руфия Камилҗанова, “Кышкы романс” җыры белән  “Яктылык” мәктәбе укытучысы Линар Абсаттаров.

Өченче дәрәҗәдәге лауреатлар исеменә “Мин сине шундый сагындым” җыры белән Камышлы авылы кызы Гүзәл Исламова, “Эх, алмагачларым” җыры белән Иске Ярмәк авылы егете Динар Гарипов, “Яшьлегем тугае” җыры белән “Яктылык” мәктәбе укытучысы Рәмзия Зарипова, “Моңнар кайтсын авылга” җыры белән Балыклы авылыннан Вәсимә Фәртдинова  лаек булдылар.

“Тамашачыларның күңелен яулаган өчен” дип аталган махсус бүләк “Гармун алыйк әле, дускай” җыры белән чыгыш ясаган Камышлы авылы кызы Гүзәл Сәлаховага тапшырылды. Аны региональ татар “Дуслык” иҗади иҗтимагый оешмасы әзерләгән иде. 10 мең сумны тәшкил иткән акчалата премияне оешманың вице-президенты Рафик Бадамшин тапшырды. Аның тарафыннан шулай ук бәйгедә катнашучы,  “Дуслык” оешмасының  талантлы, иҗат сөюче активистлары – Әлфия Кирасирова һәм Гүзәл Сәлахова нәтиҗәле хезмәт күрсәтүләре өчен Мактау кәгазьләре белән дә бүләкләнделәр.

Фердинанд Сәлахов тарафыннан “Дуслык” кызларының җырларына кушылып баянда уйнаган урыс егете Виктор Натаров та аеруча макталды һәм бүләкләнде.

Мөнәҗәтләр номинациясендә беренчелеккә Гали авылыннан Рузия Йосупова, икенче урынга Денис авылы кызы Алия Галимуллина, өченчегә – Гали авылыннан Ринат Латыйпов лаек булдылар.

Ниһаять, фестивальнең иң дулкынландыргыч мизгеле – Гран-при бүләген тапшыру вакыты да килеп җитте. Аның иясе дип Гали авылы кызы  Зөлфия Миназова бәяләнде. Аңа Самара шәһәренең татар автономиясе рәисе Рифгать Хуҗин тарафыннан музыкаль үзәк тапшырылды.

Гомумән, бу бәйгедән беркем дә бүләксез китмәде.

Вокал номинициясендәге лауреат исеменә лаек булган бертөркем башкаручылар – Зөлфия Миназова, Гүзәл Исламова, Динар Гарипов, Линар Абсаттаров,  Илгиз Хәсәншин, Әлфия Рөстәмова – “Татар моңы -2012”Халыкара телевизион яшь башкаручылар бәйгесенең Казанда октябрь аенда үтәчәк II турына юллама да алдылар әле. Бу исә иң зур бүләк булгандыр, минемчә.

Өч сәгать дәвам иткән йомгаклау концерты тамашачы алкышлавында барды. Башкарылган җырлар да тел-теш тидерерлек түгел иде. Әйтергә кирәк, катнашучыларны сайлап алганда зур таләпчәнлек куелганы да сизелә. Чөнки барчасының да башкару сәләте югары, дияргә була. Барлык җырларны да халыкка  һөнәрмәнд җырчылар биеклегендә җиткерделәр.

Гала-концертта конкурстан тыш чыгыш ясаучылар да булды. Камышлыдан Закия Башарова, Иске Ярмәк авылыннан Оркыя Галимуллина, Ырынбург өлкәсенең Әсәкәй авылыннан Таһир Манҗүков, Гали авылыннан нәни Фаил Абдуллов халык көйләрен башкарганда залдагы халыкның авызлары җыр көенә кыймылдады, аяклары тыпырдап торды.

Татарстанның халык артисты Фердинанд Сәлахов та  репертуарыннан халык күңеленә бик ятышлы җырларын башкарды. Тамашачы аның чыгышын көчле алкышларга күмде.

Фестиваль күтәренке рухта узды. Тамаша Тукайның “Туган тел” җырын күмәк башкару белән тәмамланды. Фердинанд Сәлахов: “Татарлыгыбызны саклау үз кулыбызда”, – дип халыкны “канатландырып” озатты.

Менә шулай зур әзерлек таләп иткән һәм нәтиҗәдә бик матур булып үткән фестивальгә нокта куелды. Мөгаен, галилеләр әле һаман шул җыр-моң бәйгесе тәэсирендә яшидер.

Әлеге чараны оештыручыларга, иганәчеләргә рәхмәтләребезне әйтеп, ошбу яшь талантларга мәйдан бирүче фестивалне алга таба да дәвам итүләрен теләп калабыз.

Мәртәбе кунакларга галилеләрдән бүләкләр.

“Дуслык” оешмасы вице-президенты Рафыйк Бадамшин Гүзәл Сәләхованы һәм Әлфия Кирасированы бүләкли.

Көненә берничә мәртәбә: “Ни хәлләр түләр? Гаиләсе нишли икән? Йортсыз-җирсез кайда яшәрләр? Гомере буе түләсә дә, түләп бетерә алмый бит инде ул аны”, – дип кабатлый. Нинди анда гаепләү! Нин­ди анда, шул кирәк, шәп булган, ришвәт алмас, дию! Йөрәге белән жәлли, чын- чыннан кайгыра! Ул сораган, әйткән саен: “Әй, әни, кысыр хәсрәт белән җаныңны талкыма әле, алар син-мин уйлаганча мескен дә, хәерче дә түгел. Өен түгел, бер бүлмәсен генә алалар, бер машинасы һәм машина кую урыныннан тыш бер генә мөлкәтенә дә, банк­лардагы байлыкларына да арест салынмады бит”, – дип күпме аңлатсам да, бераздан тагын Тимофеев һәм аның гаиләсе исенә төшә. Хәтерсез, зиһенсез булганга мин әйткәннәрне онытуы түгел. Кеше хәсрәтен дә үзе­неке итеп кабул итү авыл ке­шесенең канында булганга гына да түгел. Тиеннәр, сумнарны санап-исәпләп тоткан, көненә өчәр эшкә барып, фәкать хәләл кул көче белән тормыш алып барган, бүгенге меңнәргә (иң күп дигәндә ун мең сумлык пенсиясенә дә!) ияләшә алмыйча, 10-100 сумнарда “катып” калган олы буын мондый акчаның кем өчендер бер төчкерек булуын, иң җиңел хөкем булуын аңлый да, кабул итә дә алмый шул. Бер имза сырлаган яки штамплаган өчен фәләнчә миллионнарны кесәсенә салырга күнеккән югары сорт вәкилләре туплаган реаль байлыкның, уңнан-сулдан кергән еллык керемнең күлә­мен алар фәкать үзләре генә белә яки үзләре дә белеп бетермидер. Суд залыннан чыгуга ук Тимофеев та тикмәгә генә елмаймагандыр, эченә “җаны” тикмәгә генә кабат “кермәгәндер”.

Дөресен әйтим, ришвәт алып “эләккән”, югары дәрә­җәләреннән, кәнәфиләреннән, кайбер очракларда ирек­ләреннән үк колак каккан бу категория кешеләрне мин үзем дә жәллим. Барысын югалтулары өчен түгел. Ил күләмендә чәчәк аткан ришвәтчелекнең сайлап алынган санаулы корбаннарына, аңа каршы игълан ителгән көрәшнең күрсәтмәлелек очрагына әйләнүләре өчен жәллим. Бө­тенесе шулай кылана, санаулы кешеләр генә җавап тота дип җаным әрни. Әлеге оч­ракларның гадел, чиста булуына да ышанып бетә алмыйм, чөнки кайчандыр бер команда булган, уртак бизнеста колачлап йөзгән кешеләрнең берсен-берсе сату, батыру очраклары күпме. Башкалар уңышын күралмаучыларга, көчле конкурентыннан котылырга теләүчеләргә (башкасын булдырмасак та, аяк чала гына беләбез) һәм башка шу­ның ише үч алуларга юл ачты кебек бу көрәш. Кыскасы, без хак юлда дип ышанып булмый. Дөрес, шушы кадәр сазлыкка чумган ил тиз генә ришвәтчелекнең тамырына балта чабар дип ышану беркатлылык булыр иде. Тик ниндидер нәтиҗә, ышаныч булсын өчен сайланган юлның дөреслеге дә кирәк бит әле. Ә дөрес юлдан китү өчен әйдаманнарның, ягъни юл күрсә­түчеләребезнең дөрес, чиста булуы кирәк. Ә бездә ничек: ришвәтчелеккә каршы кө­рәшне оештыруда ил күлә­мендә икенче урындагы җаваплы кеше үзе үк ришвәтче булып чыкты! Чылбыр системасы яшәгән, “крыша” өстен­дә “крыша” булган бу илдә кул кулны юачак та юачак, тиз генә тәртип булмаячак әле. Чөнки аларга шулай рәхәт!

Күптән түгел үзәк каналларның берсендә балда-майда йөзгән, ришвәт белән “эләккән” Мәскәү түрәләре­нең яшәү шартлары белән таныштырдылар. Үлмәскә, мәң­гелеккә килгән кебек кыланганнарын күреп, бер мәлгә хәтта аптырап каласың: болар нәрсәгә кирәк? Берсе үзенең хан сараена килгән кунаклар адашмасын өчен (шуннан йортның мәйданын, зурлыгын чамалап була) фотосурәтләр белән буклетка кадәр ясаткан. Күләме дә шактый калын. Авыл районнары үзләре турында чыгарган бе­лешмә-китапчыклар ише генә түгел. Репортерлар анысына түгел, ишегалдындагы төсле фонтаннарга шаккаткан булып чыкты. Стеналар исә кыйммәтле ташлар, кыйммәтле җәнлек мехлары, тагын әллә ниләр белән бизәлгән. Идән-түшәмнәр дә гадәти генә түгел. Кыскасы, күргәннәрне язып-сөйләп, иң мө­һиме, мондагы байлыкны чамалап, санап бетерә торган гына түгел. Бер түрә шушылай кыланганны (бу бит әле аның бер йортында гына шушы кадәр дәүләт, ә алар һич кенә дә бер йорт белән генә канә­гатьләнә белми, әнә бит шул ук тапшыруда тагын берсенең таякка таянып, көчкә йөри торган әтисе исеменә Мәскәү­нең иң элиталы районындагы күпкатлы йортның тулы бер катын – алты фатирны рәсмиләштерүен күрсәттеләр – шуннан исәпләп карагыз), ил буенча алганда йөз меңнәрчә түрәләр кулында нинди акча әйләнүен хәтта чамаларга да мөмкин түгел. Бай илдә яшибез дип сөенсәк кенә инде. Тик байлык кына аерым кешеләр кулында. Һәм күбесе хезмәт белән түгел, әлеге дә баягы ришвәтчелек ярдәме белән барлыкка килгән байлык. Берән-сәрән кулга алынган күрсәтмә ришвәтчеләр белән күз буяп кына монда нәрсәдер үзгәртеп булырлык түгел. Бу чиргә азу ярырга мөмкинлек бирдек, вакытында чара күрмәдек. Шулай да, миңа калса, теләгән кеше илдә тәртип урнаштыра ала. Моның өчен Сталин режимын кайтарырга да, кемнәрнедер атып үтерергә дә ки­рәкми. Теләк кенә кирәк!

Ә бүген әле өстәгеләр бик тырышып безнең алда ришвәтчелеккә каршы көрәш спектаклен уйный. Шәп уйныйлар. Ышанабыз, жәллибез, үзебезнең бөтен проблеманы онытып, алар турында гына сөйләшәбез. Боларның барысы да кысыр хәсрәт булуын бер аңларбыз да...

Әлбәттә, Рөстәм Яхин иҗаты иң югары, иң ихлас бәягә лаек. Үзе исән вакытта да аның иҗатына караш төрлечә иде: уңышлары өчен ихлас сөенүчеләр булган кебек үк, тар күңеллелек күрсәтүчеләр дә очрамады түгел. Нигездә, Рөстәм абый Яхин иҗаты миллионлаган тамашачыга яхшы таныш иде һәм бүген дә бик теләп, яратып кабул ителә. Аның вокаль лирикасы, инструменталь музыкасы дөньяның татарлар яшәгән төбәкләрендә иң кадерле, иң кыйммәтле хәзинә булып кала.

Гаҗәеп зыялы-тәрбияле, ярдәмчел, кече күңелле, искиткеч олы талантлы Рөстәм Яхин белән мин «Татарстан» радиосында эшли башлаган беренче көнемдә үк танышкан идем. Ул көнне Рөстәм абый радиода даими эшләп килгән сәнгать советы утырышына чакырылган булган. Шушы көннән башлап, Рөстәм абый без тәҗрибәсез мөхәррирләргә, теоретик һәм практик ярдәмнәр күрсәтеп, музыка сәнгатен пропагандалауда радио мөмкинлекләрен оста файдалану серләрен ачарга ярдәм итте. Миңа, өлкән мөхәррир вазифасын үтәүче буларак, ул чакта Бөтенсоюз радиосы өчен атналык, айлык, хәтта еллык эш планнарын төзү йөкләнде. Татар музыкасы үсешен чагылдырган программаларда Рөстәм Яхинның яңа әсәрләрен эфирдан ишетергә мөмкин иде. Бу кайберәүләрдә ризасызлык тудырып, төрле шикаятьләр язу өчен сәбәп булды. «Редакция хезмәткәрләре өчен Рөстәм Яхин, Сара Садыйковадан башка композиторлар юк», – дип, гаделсезгә рәнҗетүләр аз булмады.

Рөстәм Яхинны радиода тавыш язу студиясендә, репетиция бүлмәсендә еш кына рояль артында теге яки бу әсәрен җырчылар белән өйрәнү вакытында күрергә мөмкин иде. Ул еллардагы берсеннән-берсе атаклы, танылган җырчылар, музыкантлар отрядының көн саен диярлек радиога Рөстәм Яхин белән репетициягә ашыгуларын сагынып сөйләргә генә калды.

КПСС өлкә комитетында мәдәният һәм сәнгать үсеше өчен җаваплы иптәшләр, радиога редакция эшчәнлеген ачыклау өчен комиссияләр җибәреп, шикаятьләрдәге фактлар расланмагач та тынычлана алмадылар. Көннәрнең берсендә редакциягә музыка белгече Мәхмүт Нигъмәтҗанов килеп, безнең эшчәнлек белән танышырга теләвен әйткәч, аңа тиешле документларны, тапшыруларның экземплярларын әзерләп биреп, 30 көн танышканнан соң, радио җитәкчеләре мине М.Нигъмәтҗанов белән очрашырга чакырды. М.Нигъмәтҗанов үзенең чыгышында Рөстәм Яхин әсәрләренең радиотапшыруларда, киресенчә, бик аз яңгыравын дәлилләп, 38 битлек документ тапшырды. Ниһаять, шуннан соң Р.Яхин исемен төрләндерүләр тукталды. Ә бит Р.Яхин коллегаларына, җырчыларга һәртөрле ярдәм күрсәтеп яшәде. Инде Рөстәм абыйның тормышы һәм иҗатына күз салыйк.

Рөстәм Мөхәммәтҗан улы Яхин 1921 елның 16 августында Казанда дөньяга килә, беренче башлангыч музыкаль белемне ул 1 нче музыка мәктәбендә ала.

Аның романсларында якты лиризм, яшәү матурлыгына һәм шатлыгына соклану гаять тирән һәм талантлы чагылдырыла. Әмма бу икенче өлкәгә – фаҗигаләр дөньясына тартылуга да комачауламый. Андый тема Муса Җәлилнең Моабит төрмәсендә язылган шигырьләренә иҗат ителгән вокаль циклда аеруча зур көч белән һәм ышандыргыч итеп сурәтләнгән. Композитор Җәлилнең Ватанга, халыкка, якын һәм кадерле кешеләренә тирән мәхәббәт, коммунист-сугышчының фашизмга карата әйтеп бетергесез нәфрәт белән сугарылган рухи васыятенә беренчеләрдән булып җавап бирде. Яхин, Җәлилнең ялкынлы поэзия үрнәге булган иң югары шигырьләренә мөрәҗәгать итеп, үзен музыкада тирән образларны гәүдәләндерергә сәләтле, гаять көчле рухи кичерешләр һәм тормышның иң катлаулы конфликтларын чагылдыра алучы өлгереп җиткән талантлы композитор буларак күрсәтте. Совет музыкасында Җәлил тематикасын тормышка ашыру өлкәсендә әлегә Яхинның вокаль циклына тиң булырлык әсәрләр юк. Циклның беренче кисәге «Җырларым» шагыйрьнең үлемсезлегенә чын мәгънәсендә гимн булып яңгырый. Аннан соңгы ике кисәге «Тик булса иде ирек» һәм «Үткәндә кичергән» әсәрләре сагышлы һәм тәэсирле булуы белән аерылып тора. Дүртенче кисәге «Соңгы җыр» тоткынлыктагы шагыйрьнең тормыш матурлыгы һәм үлемнең котылгысыз булуы турында уйланулары. Циклның соңгы кисәге «Катыйльгә»дә шагыйрьнең дошманга карата аяусыз нәфрәте яңгырый. Ул үзенең образлылыгы һәм тәэсир итү көче ягыннан опера монологының иң яхшы үрнәкләренә якыная.

Рөстәм Яхин танылган композитор һәм татар романсына нигез салучы гына түгел, бәлки югары категорияле пианист та. Аның музыкант буларак эшчәнлеге музыкабызда алдынгы һәм яңа күренеш итеп бәяләнә. Ул, профессиональ татар пианистлары арасында беренчеләрдән булып, концерт эшчәнлеге белән даими, интенсив һәм уңышлы шөгыльләнде. Яхин аерым концертлар биреп һәм Татарстанның күренекле җырчылары Мәрьям Рахманкулова, Мөнирә Булатова,  Илһам Шакиров, Эмиль Җәләлетдинов һәм башкалар белән бергә чыгышлар ясады, тамашачыны халык җырларына тарту өчен күп эш башкарды. Композитор Салих Сәйдәшев, Фәрит Яруллин, Александр Ключарев традицияләрен һәм осталык алымнарын үзенә мирас итеп алып, аларны гаять зур югарылыкка күтәрде. Талантлы композиторның пианист-башкаручы буларак осталыгы Мәскәү, Ленинград, Ташкент, Свердловск, Алма-Ата һәм Киев шәһәрләрендә югары бәя алды. СССРның халык артисты күренекле җырчы Ермак Серкебаев, Мәскәүнең танылган скрипкачылары Зариус Шахморзаева һәм Халидә Әхтәмова аның белән бергә теләп чыгышлар ясадылар.

Рөстәм Яхин иҗаты, аның гүзәл әсәрләре халкыбыз күңеленә көннән-көн ныграк үтеп керә башлый. Композитор, әледән-әле яңа әсәрләрен иҗат итеп, татар музыкасы тарихына яңадан-яңа сәхифәләр өсти, тыңлаучы зәвыгына юнәлеш бирә, аны рухи яктан баета. Муса Җәлилнең «Моабит дәфтәрләре» циклына музыка язганда композитор «Җырларым» шигыренә үлмәс музыка иҗат итеп, циклга: «...онытылсагыз, мин дә онытылырмын, яшәсәгез, мин дә яшәрмен!» – дип, символик мәгънә бирә. Күргәнебезчә, Ходайга шөкер, Рөстәм Яхин музыкасы яши, димәк, ул онытылмас!

Рөстәм Яхинның фортепиано һәм оркестр өчен язган концертын татар музыкасы тарихында әле бүгенге көнгә кадәр автордан уңышлырак башкаручы күренмәде дисәк, хата булмас.

Композитор, татар һәм башкорт шагыйрьләре сүзләренә, дөнья классиклары шигъриятенә мөрәҗәгать итеп, үлмәс җырлар һәм романслар иҗат итте. Рөстәм Яхин шагыйрь Мостафа Ногман белән, төрле темаларга багышлап, иҗади берлектә дистәләгән җырлар язды. Аларның һәркайсы җыр сәнгатебезнең алтын фондын тәшкил итә. «Киек казлар» җыры дөньяга килгәч, Рөстәм абый Яхин һәм Мостафа абый Ногман кош тоткан сабыйлар сыман шатланып-куанып йөрделәр. Ә инде «Киек казлар» җыры магнитофон тасмасына язылып мәңгеләштерелгән көннәр аларның икесе өчен дә иң истәлекле, иң кадерле вакыт иде.

Рөстәм Яхин күп язды. Скрипка, виолончель, кыллы квартет һәм башка уен кораллары өчен пьесалар иҗат итте, халык көйләрен эшкәртергә дә вакыт тапты.

«Китмә, сандугач» җырыннан башка, аның вокаль лирикасы турында сүз дә әйтү мөмкин түгелдер. Күңелнең иң нечкә кылларын тибрәткән һәм йөрәк түреннән саркып чыккан бу көйне кем генә белми икән? Аны тыңлаган саен тыңлыйсы килә һәм күпме генә башкарсаң да, туеп булмас кебек... Көйнең матурлыгы, эчкерсезлеге һәм тирән моңы күңелләрне әсир итә, шулкадәр тирән һәм илаһи булуы белән бәгырьләргә үтеп керә. Чын мәгънәсендә талантлы әсәрләр генә шулай тәэсир итә ала. Әлеге җыр халкыбыз арасында гаять киң таралды.

Рөстәм Яхин исеме, «Күңел йолдызы» романсы герое шикелле үк, татар музыкасы күгендә зур һәм якты йолдыз булып балкый. Аның әсәрләре халыкның киң катлауларына якын һәм аңлаешлы. Профессиональ музыкантлар да аның әсәрләрен үзләре өчен кызыклы һәм кыйммәтле дип табалар. Һәр кешегә барып җитә алырлык гадилек һәм югары профессионаллыкның мондый үрелеше еш очрамый. Рөстәм Яхин сәнгате кешенең рухи дөньясын баета. Композитор, холкы белән бик йомшак һәм тыйнак кеше булса да, үзенә һәм әйләнә-тирәдәгеләргә карата гаять таләпчән, сәнгать традицияләренә ихлас күңелдән тугрылыклы иде. Ул яшь талантларга даими ярдәм итеп килде, аларга сәнгатьтә үз юлларын табарга һәм үсәргә юнәлеш бирде. Татар музыкасында әлегә кадәр билгеле булмаган берәр юнәлеш яки күренеш турында сүз барганда, һәрвакыт Рөстәм Яхин фикере белән исәпләштеләр! Ул бик күп өлкәләрдә гаять зур белемгә ия кеше иде. Яхин кешеләрдә һәрвакыт иң яхшы сыйфатларны гына күрә белде. Болар барысы да аның киң күңелле булуы турында сөйли.

Русиядә нинди дә булса сайлау алдыннан татар җырчылары да теге йә бу намзәткә һәм шулай ук фиркагә тавыш бирергә кыстап чыгыш ясый, концерты вакытында аларны мактап сөйли.

Хәния Фәрхи-Биктаһировага да иҗат юлында шундый кыстау концертлары белән чыгыш ясарга туры килгән. «Күрсәтмә хакимияттән булмады, депутат буларга теләгәннәр үзләре мөрәҗәгать иткән иде», дип искә ала ул.

4 мартта үтәчәк Русия президентын сайлауга килгәндә исә, кыстау эшләренә чакыручылар булмаячак, дип әйтә. Президентлыкка намзәтләрнең берсе – КПРФ лидеры Геннадий Зюганов тау кадәр акчалар вәгъдәләр итсә дә, аягын да атламаячагын белдерә. Җырчы күңеленә хуш килгәннәр өчен генә кыстарга әзер. Президентлыкка намзәтләр арасыннан ул бары тик бер генә кешене – Русия хөкүмәте башлыгы Владимир Путинны гына ил җитәкчесе итеп күрә.

​​“Путиныбыз лидер булып бара һәм калачак та, Алла бирсә! Аның чорына артка борылып карасак, бик күп нәрсә эшләде ул. Кешенең эшләгәнен күрергә кирәк”, ди Фәрхи-Биктаһирова.

Җырчы фикеренчә, оптимизация сылтавы белән милли мәктәпләр, мәдәният йортлары ябылу да, бердәм дәүләт имтиханнары кертелеп, мәктәпләрдә татар теленең абруе кимү дә Мәскәү сәясәтеннән тормый.

«Путин ул мәктәпләрне үз куллары белән килеп ябып йөрдемени? Без үзебез – ата-аналар безгә татар теле кирәкми дип мәктәпләрдән балаларыбызны алабыз. Кызым укыган гимназиядә дә, ата-аналар безгә татар сыйныфы кирәкми, дип балаларын тартып алды.

Кем теләде – шул зур-зур фестивальләр үткәрде. Мәскәүнең Кремль сараенда нинди зур чаралар үткәрелде, концертлар куйдык», ди Фәрхи-Биктаһирова.

Җырчы татарча сөйләүче радиолар ачылуны да, «Яңа гасыр» телевидениесе тапшыруларын иярченнән бөтен дөньяга күрсәтүне дә Путин чоры казанышлары буларак бәяли.

Илсөяне Татарстандагы бер районга кертмәгәннәр

Ун елдан артык сәхнәдә булган Илсөя Бәдретдинованы беркайчан да кыстау кампаниясенә чакырмаганнар. «Президентка хат», йә булмаса «Булдыралар татарны» һәм башка төртмәле җырлар белән үгетләп булмый бит, ди ул. Сайлау алды кампаниясе җырчы иҗаты өчен үзенә күрә бер киртә дә булып тора.

​​«Бу сайлау якынлаша башлагач, бу тагын үзеннән бер-бер нәрсә әйтеп ташламасын дип хәтта авылларга да кертергә куркалар. Район башлыклары курка, районнарга кертмиләр. 3-4-5 февральдә Татарстанның бер районында концерт кую килешенгән иде. «Илсөя туктап тор әле, бу дөньялар тынычланып бетсен, аннан соң килерсең әле», дип шалтыраттылар», ди Бәдретдинова.

Кайсы район икәнен әйтмәскә булды җырчы. Бәдретдинова сайлауларга йөрергә яратмый. Кемнәрнең җиңәсе - барсы да алдан ук югарыда хәл ителә дигән фикердә ул. Президентлыкка намзәтләргә килгәндә, «дөресен әйткәндә, араларында менә монсы яхшырак дип әйтерлек намзәт тә күренми бит», ди Бәдретдинова.

Мубай Русиядәге хәлләрдән туйган

Җырчы һәм музыкант Мубай, ягъни Илдар Мөбәрәкшин җырчыларның кыстау кампаниясенә кушылып кайсы да булса бер намзәт ягына гына басуларын фәхишәлек дип бәяли. Сәясәтчеләр халыкка уңай тормыш тудырырга, ә җырчылар кешеләрнең күңелләрен рухи азык белән баетып торырга тиеш дигән карашта ул. Хакимият халык тормышын яхшырту өчен эшләмәсә, сәнгатькәрләр авызларын ябып тормаска, үз фикерләрен әйтергә тиеш, ди.

Президент сайлауның дөрес һәм гадел булачагына ышанмый. Путин янә хакимияткә килсә, Мубай сүзләренчә, илдәге хәлләр тагын бик озак уңай якка үзгәрмәскә мөмкин. Бүгенге вазгыять аны нык туйдырган инде.

​​«Минем гаделлек һәм дөреслек хөкем сөргән илдә яшисем килә, әмма андый илдә яшәргә мөмкинлек бирмиләр. Минем үз көчем белән акча эшләп шуңа яшисем, гаиләмне ашатасым килә. Әмма миңа хәзер андый мөмкинлек бирмиләр. Шуңа күрә думага булган сайлауга да, алдагы президент сайлауга да тискәре карашта. Булачак тавыш бирү дә һәрвакыттагыча узар дип уйлыйм. Аларның сайлау бүлекләренә куела торган камералары да, сөйләүләре дә күңел кайтаргыч», ди Мубай.

Русия президентына намзәтләр арасыннан ул берсе дә Татарстанга файда китермәячәк, дип әйтә.

«Электән калган сәяси яссылыктагылар - Зюганов һәм Жириновскийлар барсы да кәмитчеләр. Прохоров - күз буяу өчен китереп куелган намзәт. Бу сайлауда һәрвакыттагыча бернинди дә альтернатива булмаячак», ди Мубай.

Бөтен галәмне юктан бар кылып тәрбия кылучы Аллаһы тарафыннан бәндәләргә ирештерелә торган хөкемнәрне гади генә булган һәр кеше саен ирештерү лаек та түгел һәм һәр кешенең бу хөкемнәрне кабул итәргә кабулияте дә, мөмкинлеге дә юк, чөнки ул бөек затның хөкемнәрен ирештерүче фәрештә белән очрашырга, аның сүзләрне аңларга лаек булган зат кына бу кебек вазыйфага лаеклы булачагы да һәр гакыл иясенә мәгълүм булса кирәк.

Мәсәлән, чеп-чи надан кеше бөек дәрәҗәле галим, философ кешедән аның фәнни, сәяси сүзләреннән вә хикмәтләрене аңлый да, төшенә дә алмавы һәм аны икенче берәүләргә җиренә җиткереп ирештерә алмаячагы көн кебек ачык аңлашылса, галәмнәрне һәм анда булган җанлы һәм җансыз нәрсәләрне бар иткән, анда булган бөтен сер-хикмәтләрнең әүвәлен вә ахырын белүче Аллаһы тәгалә белән гади бәндәнең арасы ничек буласы шуңа карап аңлансын. Шуңа күрә дә ул Аллаһы тәгалә Үзенең камил хикмәте вә тәдбире буенча бәндәләренең үзләре арасыннан яхшы табигатьле, күркәм холыклы, пакь калебле, үзенең рәхмәт тәрбиясе белән тәрбияләнгән, һәм фәрештәгә юлыгырлык вә аннан сүз ишетерлек дәрәҗәгә ирешкән, анардан Аллаһының сүзләрен өйрәнеп, аны аңлап халыкларга да аңлатырлык итеп ирештерергә лаек булган бер кадерле, хөрмәтле, инсафлы затны сайлап халыклар арасына илче итеп җибәрмешдер. Менә шул илче Аллаһының кануннарын (динен) Аллаһы тәгалә теләгәнчә һичбер хыянәтсез итеп Аллаһыны танытучы вә аңа гыйбадәт кылу рәвешләрен өйрәтүче зат пәйгамбәр буладыр.

Менә шундый хөрмәтле булган пәйгамбәрләрнең иң соңгысы Мөхәммәд галәйһиссәлам ахырзаман пәйгамбәре, безнең пәйгамбәребездер. Шушы сәййидел мөрсәлин, пәйгамбәрләрнең дә пәйгамбәрен бөтен галәмгә рәхмәт өчен яратылган (Вә мә әрсәлнәкә иллә рахмәтән лил-гәләмин) дип Аллаһы тәгалә тарафыннан күп сыйфатлар белән макталган затның пәйгамбәрлеген танып иман китереп, мин синең өммәтеңмен дигән кешегә, ул рәсүлуллаһының нәсәб шәрифене Һашимгача 4 буынны белү ваҗиб, ә Гаднәнгәчә  белү мөстәхәб буладыр. Мөхәммәд ибне Габдулла бине Габделмоталлиб бине Һашим бине Габдемәннаф.

Бу мәүлид бәйрәмене бәйрәм итү ярыймы әллә бидгать эшме? дигән сүзләр халык арасында күп низаглар тудыра. Шуңа карата үзебез күргән китаплардан алып һәм махсус үз фикерләремнән дә йомгаклап ошбу мәкаләне язарга булдым.

Рәсүлуллаһның туган көнене аерым билгеләп гаед (бәйрәм) итү элекке 4–5 гасырда булуы ачык билгеле дәлилләр күрелмәгән. Алтынчы гасырда юмарт патшалардан булган Әрбәл падишаһы мөлек Мозаффар Әбү Сәгид Күкбүре бине Гали бин Биктәкин Рәсүлуллаһыга с.г.в. бик тә мәхәббәтле булганлыктан шушы Мәүлид кыйссасына олы аш-су хәзерләп, күп халыкны туйдырып садака кылуны чыгарган. Һәр елда Рәсүлуллаһның туган көнене хөрмәтләп фәкыйрьләргә һәм гыйлем әһленә мал белән садака кылып ярдәм итә торган булган.

Мәүлид бәйрәмене исбатлый торган менә мондый риваятьләр бар. Хафиз ибне Рәҗәб үзенең «Ләтаъифел мәгариф» дигән китабында Мөслимнең Әбү Катадәдән риваять кылган бер хәдисне китерә. Рәсүлуллаһтан дүшәнбә көн руза тотуының хикмәтен сораганда әйткән (заликә йәүмә вөлидтө вә өнзиләт гәләййә фиһиннөбүвәтө) дигән. Ягъни мин ул көндә тудым һәм ул көндә миңа пәйгамбәрлек килде, дигән.

Димәк Рәсүл галәйһис-сәлам үзенең туган көнене һәм пәйгамбәрлек килгән көнене тигез итеп аерым гыйбадәт белән олуглап Аллаһы тарафыннан олуг нигъмәт дип танырлык халыкларга да шөкеранасы тиешлекне аңлату өчен булса кирәк. Янә дә Хафиз Җәлаледдинел Сөютый (рахимәһуллаһ) Мәүлид бәйрәмене имам Бәйһакый исбат вә тәхрөҗ иткән хәдис шәрифтән дә аңлашыладыр. Хәдисне Әнәс бине Малик әйтә: «Рәсүлуллаһ г.с. үзе өчен гакыйка кыйлды» дип. Бәс, рәсүлуллаһының бу гакыйкасы үзе тарафыннан тәшәккөр булса, өммәтенә дә шулай тәшәккөр юлыны күрсәтер өчен булса түгелме? Бу хакта төпченергә теләгәннәр; Шәех Йосыф бине Исмәгыйль Нәбһәнинең «Хөҗҗәтуллаһи галәл гәләмин фи могҗизәти сәййидил мөрсәлин» дигән китабына карасын дип тәкъдим ителә.

Мәүлид бәйрәменең дөреслегендә безнең уебыз. Югарыда сөйләнгәнчә ихлас күңелдән фәкать Аллаһы ризалыгы өчен изге ният белән, мәҗлес төзепме яки мәсҗидләрдәме шушы сөекле пәйгамбәребезнең нәсел-нәсәбеннән алып та кыямәт көнендә без гасый (гөнаһлы) өммәтләренә шәфәгать кылыр өчен янган-көйгән минутларга кадәр булган хәлләрне гомум халыкка, бу вакытларда аның нинди зат ул? Ничек яшәгән? Ни эшләр башкарганлыгын түгел, хәтта кайда, кайчан туганын да белә алмаган гафләттә булган халкыбызга ирештерү, аның кыскача гына булса да тәрҗемәи хәлен белдерү тиешледер.

Мисал: депутат сайлаганда гына да ул син сайлый торган, аңа шәһадәт итеп тавыш биргәндә, аның кем икәнлегене белергә, аның тәрҗемәи хәлен белергә тиеш булгач, аның аркылы Аллаһының кануннарын кабул итә торган, Аллаһы белән без өммәтләре арасында вәсилә булачак һәм ул дәһшәтле кыямәт көнендә аның шәфәгатен өмид итә торган кеше аның туган көнен искә алып, аңа салаватлар укып, аның белән таныш булмаганнарга таныту, аны оныттырмаска, икенче буыннарга да тапшырырга кирәктер.

Тик шул мәҗлесләрдә озак-озак утырып вакыт кергән намазларның вакыты чыгып укымыйча калдырып Аллаһының фарыз кылган олуг бурычыны үтәмичә калдырып, каш ясыйм дип күз чыгарган кебек олуг гөнаһка дучар булырлык булмаска тиеш.

Күп язарга мөмкин әллә шуның белән кыскарттым.

Әссәләмө гәлә мәниттәбәгәл һөдә.

Татарстан Җөмһүрияте

Мөселманнары Диния Нәзарәтенең Баш казые

Очрашуның башында ТР Хөкүмәте башлыгы фикер алышына торган теманың әһәмиятен билгеләп үтте. “Безгә тиз арада балалар бакчаларына йөрүчеләргә әлеге телләрне өйрәнү мөмкинлеген бирергә кирәк. Бу байлык кына түгел, балалар кайчагында мәктәпләрдә дәүләт телләрен өйрәнгәндә кичерә торган кыенлыклар алар өчен җиңелрәк узсын өчен мәктәп, югары уку йортларында белем алу этабы өчен яхшы старт та”, - диде И.Халиков.

Аның сүзләренә караганда, балаларның чираттагы методика буенча шөгыльләнүләре генә түгел, беренче чиратта, моның сабыйларның үзләренә дә кызыклы булуы мөһим. И.Халиков ассызыклап үткәнчә, бүгенге көндә, заманча технологияләр заманында, мультимедиа чараларын һәм Интернет мөмкинлекләрен активрак файдаланырга кирәк.

Экспертлар тарафыннан эшләнгән, республика мәктәпкәчә белем бирү учреждениеләрендә балаларга дәүләт телләрен өйрәтүдәге яңа алымнарны ТР мәгариф һәм фән министры Альберт Гыйльметдинов тәкъдим итте. “Без телләрне өйрәнүгә бәйле проблемаларга анализ ясагач, рус, татар, алга таба инглиз телләренең дә филилогик дисциплиналар буларак өйрәтелүен аңладык. Бу бик тә тупас хата. Тел аралашу чарасы, кешеләрнең тормыш коралы буларак өйрәтелергә тиеш”, - дип белдерде ТР мәгариф һәм фән министры.

“Яңа укыту медодикасы хакында сүз алып барганда, без татар гаиләләре өчен рус теле һәм рус гаиләләрендәге балалар өчен татар теле турында сөйлибез. Барлык балаларның да ике телне дә яхшы белүе мөһим”, - дип ассызыклады министр.

Татарстанда балалар 4-5 яшьтә татар һәм рус телләрендәге 62 сүз белергә, ә инде дүртенче сыйныфта аларның сүзлек запасы 1167 сүзгә җитәргә тиеш. Республика Премьер-министры очрашуда катнашучылардан мәктәп укучылары арсеналында ни өчен нәкъ менә шул сандагы сүзләр булырга тиешлеге белән кызыксынды. Биредә дөньяда гамәлдә булган телләрне өйрәтү методикасының нигез итеп алынуы ачыкланды.

Балалар бакчаларында дәүләт телләрен өйрәтү өчен укыту-методика комплекты төзелгән, анда тәрбиячеләр һәм ата-аналар өчен матур әдәбият җыентыклары, шулай ук татар һәм рус телләрендәге аудио- , видеоматериаллардан торган комплектлар керә. ТР мәгариф һәм фән министры белдергәнчә, яңа программа өчен татар телендәге 5 мультфильм, 45 анимацион сюжет, 8 тапшыру (алар ял көннәрендә “Татарстан – Яңа гасыр” телеканалында трансляцияләнәчәк һәм министрлык сайтына урнаштырылачак) эшләнгән. Моннан тыш, 8 популяр мультфильм татар теленә тәрҗемә ителгән, музыкаль әкиятләр һәм балалар җырларын үз эченә алган 3 дисктан торган комплект булдырылган.

А.Гыйльметдинов хәбәр иткәнчә, республикада ике теллелек шартларында яңа материал белән эшләү өчен тәрбиячеләрне һөнәри әзерләү оештырылачак. Татар телен белмәүче тәрбиячеләр өчен 144 сәгатьлек курс эшләнгән инде. Мәктәпкәчә учреждениеләрне мультимедиа проекторлары, ноутбуклар, укыту-методика комплектларын куллану өчен экраннар белән җиһазлау күздә тотыла.

Дәүләт телләрен өйрәтү буенча яңа программа февраль аенда старт ала. Киләсе айдан балалар бакчалары методик материал белән җиһазландырылачак, тәрбиячеләрне өйрәтү программасы башланачак.

Илдар Халиков яңа программада алда җиткерелгән барлык тәкъдимнәрнең дә исәпкә алынуын билгеләп үтте. “Программаны гамәлгә кертү процессында тәрбиячеләр, ата-аналар да актив катнашырга тиеш. Тулаем алганда, зур эш башкарылган”, - диде ТР Хөкүмәте башлыгы.

СССР таркалган гына чак, партия белән бәйле булган, Ленин рәсеме төшкән бик күп китаплар ул вакытта безгә нык ярдәм итте. Дөрес, моның өчен акча түләмиләр иде. Мәктәп, шул макулатураны тапшырып, төрле бәйрәмнәр уздыру өчен бүләкләр, хәтта магнитофонга кадәр алды. Шушы макулатура аркасында, мәктәптә бездән бер тиен дә акча җыймадылар, ашханәдә дә бушка тамак ялгадык.

Хәзер заманалар үзгәрде, җыючылар тимер-томыр, иске аккумуляторларны үзләре килеп алып китә, хәтта машинаңнан салдырып алырга да күп сорап тормыйлар. Ә макулатураны уйлап биргән кеше дә юк... Җыйсаң да аны кая куясың? Казанда гомере буе яшәгән кеше дә аны кая тапшырасын белми. Ә бит ул азмы-күпме акча эшләү юлы да. Өстәвенә башкаланы чисталыкта тотарга да ярдәме тияр иде.

Шулай да башкалада макулатура җыю һәм аны эшкәртү юнәлешендә эшли торган өч предприятие бар. Болар – «Идел буе экология компаниясе» («Поволжская экологическая компания»), «Идел буе экологиясе» («Экология Поволжья») һәм «Татвториндустрия».

Макулатура тапшырам дигән кешегә аларның адреслары: Журналистлар урамы, 31 нче йорт (Вьетнам базарыннан ерак түгел); Декабристлар урамы, 33 нче йорт; Җиңү Проспекты, 18 нче йорт («Тугызынчы микрорайон» җәмәгать транспорты тукталышы); Колхоз базары; Кол Гали урамы, 8; Гадел Кутуй урамы, 94; Васильченко урамы, 12/4 (Мусин урамындагы мәчет каршысында); Краснококшайск урамындагы базар (Киров районы).

Бу санап кителгәннәр әле Казандагылар гына. Чаллы, Әлмәт һәм Чистайда да мондый предприятиеләр бар.

Бүгенге көндә, бер тонна картон тапшырсаң, 1600 сум түлиләр, газеталарга – 2200 сум, журналлар, офис кәгазьләре, каты тышы «умырып» алынган китапларга 2700 сум бирәләр. Ничек итеп тапшыру юлы җыючыдан тора. Кайбер макулатура җыючы оешмалар, чимал биш йөз килограммнан артык булганда, үзләре бушка килеп алып китә, икенчеләре исә алып киткән өчен 200 сум сорый. Берничә дистә килограмм гына тапшырсаң, 1 килограммын 1-1 сум 50 тиеннән алалар. Бу әле үзең алып барып тапшырган очракта. Өстәвенә 36 килограммнан да кимне илтергә ярамый булып чыга, чөнки җәмәгать транспортында анда барып кайту 36 сумга төшә.

Макулатура җыю эше Татарстанда начар оештырылган. Кайбер мәктәпләрдә сирәк кенә, елга бер тапкыр акция уздырыла. Ә аны һәр чирек саен бер тапкыр уздырсаң яки һич югы ярты елга берәр тапкыр оештырсаң, күпкә әйбәтрәк булыр иде. Алда санап үтелгән фирмаларның берничәсе аерым мәктәпләр белән хезмәттәшлек итә, балаларга шул берәр Мактау кәгазе бирсәң дә күңелләре була.

Казан йортларындагы һәрбер подъездда реклама газеталары, сайлау кампаниясе вакытыннан ук калган агитация материаллары «буа буарлык». Ә бит йөз килограмм макулатураның (әгәр ул газета булса, илле дүрт килограмм) бер агачны саклап калуын истә тотсак, чүп-чар кәгазьләрне җыеп тапшырып, без гектарлаган урманны саклап кала алабыз!

Бу аңлашыла: авырткан җирдән кул китми, гел сыйпап торасы килә сызлавыкны. Кызык як шунда: россияле­ләрне иң нык сызлата торган сызлавык ул – гап-гадәти мәктәп имтиханы. Путинның футбол фанатлары вәкилләре белән очрашуы вакытында спорттан шактый ерак торган БДИ мәсьәләсе күтәрелүе һәм премьер-министр авызыннан афоризм булып чыккан җавапның мәгълүмат кырында зур дулкыннар кузгалтуы мәктәптәге чыгарылыш имти­ханының чынлап та авырткан җир булуын тагын бер кат дәлилләде. Ә бит имтиханның бу формасы эксперимент рә­вешендә кертелә башлаган елларда ук аның буш нәрсә, эффектсыз чара икәнлеге киң җәмәгатьчелеккә мәгълүм иде, халык аңа башта ук бердәм дәүләт ялганы дип исем кушты (единый государственный обман) һәм яңа им­тиханның ни белемнәр тикшерүдә объективлыкка ки­термәвен, ни ришвәтчелеккә каршы чара булмавын аңлау өчен махсус белемле аналитик булырга кирәкми иде. Моннан җиде еллар тирәсе элек “Ватаным Татар­стан”­да мин үзем язганмын: “Соңгы елларда вузга кабул ит­кәндә гигант масштабларга җиткән әшнәлек һәм ришвәтне БДИ сертификаты төртеп егар дип ышану артык беркатлылык булыр иде. Моның өчен Россияне бөтенләй белмәскә кирәк. Мондый оч­ракларда безнең урыс агай: “голь на выдумки хитра”, – дип әйтергә ярата”.

Тормыш бу сүзләрнең хаклыгын расламый кала алмый иде. Инде хәзер, 2012 ел җиткәч, БДИга экспертларның бәясен карыйк. Россия­нең Көньяк халыклары форумында бу мәсьәлә тагын бер тапкыр күтәрелгәч, Путин үзе дә “кайбер абитуриентларның БДИ күрсәткечләре бе­лемнә­реннән югарырак булуы” бе­лән килешергә мәҗ­бүр булды. Кайбер абитуриент дигән сүзләр бу очракта колакка йомшаграк булсын өчен генә кулланылганын аң­лау кыен түгел. Бу “сайлауда аз гына фальсификацияләр булды” дип әйткән шикелле­рәк. Монда кайбер абитуриентлар вузга реаль күрсәткеч­ләр белән килә дип әйтсәк, хакыйкатькә якынрак булырбыз. Югары икътисад мәктә­бенең мәга­рифне үстерү институты директоры Ирина Абанкина БДИга бәя биргәндә турыданрак яра: “Ә чынлыкта болай килеп чыкты: кем үз көченә таянып, телефон алмыйча, бернинди дә ма­неврлар уйлап чыгармыйча БДИ би­рергә тырышты, шул дуракка калды”.

Инде хәзер БДИ тегермә­не аша үтеп вузга укырга кергәннәргә академик Фурсов Андрей Ильичның бәясе бе­лән танышыйк: “Югары мәктәптә 40 ел диярлек укыткан кеше буларак шаһит­лык би­рәм: бдилаштырылган студентлар мәдәни-мәгъ­ри­фәти варварлык һәм мәгълүмати фәкыйрьлекне демонстрация­ләү үрнәге булып тора. Әгәр соң­гы 25-30 ел эчендә мәктәптән чыккан укучылар­ның мә­дә­нилек һәм белем дәрә­җәсе акрын гына түбә­нәйгән булса, соңгы берничә бдилы ел бу процессны кискен генә түгел, ә катастрофик дәрәҗәдә тизләтте...” Андрей Ильич Мәскәү университетларыннан тыш, Венгрия, Германия, Һиндстан, Канада, АКШ һәм башка илләрнең университетларында лекция­ләр укыган кеше, ул студент белән студентны, чор белән чорны чагыштырып бәя бирә ала, шуңа күрә аның бәясенә игътибар итми калып булмый.

Бердәм дәүләт имтиханы­ның белем тикшерүдә нәти­җәсез икәнлеген Путин да таныды. Рос­сиянең Көньяк халыклары фо­румында ул кайбер эре вузларда Мәскәү университеты үрнәгендә кабул итү әң­гәмәләре уздыру ки­рәклеге турында фикер әйтте. Бу ни дигән сүз? Бу фикер тормышка ашканда, ике катлы ришвәткә юл ачылачак ди­гәнне аңлата. Әле БДИ нә­тиҗәләре белән генә кабул иткәндә дә кайбер вузлар абитуриентлардан ришвәт сыгуның нечкә технология­ләрен инде тормышка ашыра башлады. Моның масштаблы үрнә­ген Пирогов исемен­дәге Мәскәү медицина университетында үткән җәйдә күрсәттеләр. Кабул итү әң­гәмәләре дә кертелсә, вуз ко­миссия­ләрендә тагын өр-яңа ришвәт тегермәннәре корылачак. Моңа шикләнергә ки­рәкми. Россия бу!

Үткән елгы БДИ җәнҗал­лары һәм алардан соң булып үткән вакыйгалар быел алда торган имитиханнарның ни рәвешле буласын фаразларга мөмкинлек бирә. Тәртип бозулар һәм алдашулар тагын да масштаблы булачак, чөнки моңа әйбәт алшартлар әзерләнде. Үткән ел ачылган җинаятьләр өчен беркем дә җәза алмады диярлек. Мәскәүдә чыгарылыш сыйныф укучылары өчен имтихан биргәндә тотылган студентларның җәйге каникул вакытында гына уку йортыннан куылып, сентябрьгә вузда яңадан торгызылуы БДИның ачык­­тан-ачык фарска әйләнгәнен искәртә. Мин укытучыларга әйтәм: алдагы елларда шушы темплар белән барсак, җавапны укучыларыгыз янында басып әйтеп тора башларсыз, имтиханнарга яхшы әзерләнегез, дим.

Мәгарифтә реформалар башланганга инде чирек гасырдан артык вакыт үтеп китте. Совет мәктәбе әле шактый тотрыклы белемнәр бирә иде, вузда ришвәт бирү дә үтә сирәк күренеш иде. Берсен-берсе даими рәвештә алыштырып торган реформалардан соң шул ачыкланды: мәктәп хәзер инде чынлап та реформага мохтаҗ. Тик бу реформаны кемгә таянып үткә­рергә? Ничек итеп үткәрергә? Хәзер инде моңа җавап юк. Соңгы фикерне академик ­Борис Бим-Бад сүзләре бе­лән сиплик: “Безнең мәга­риф системасын алыштырырга ки­рәклеге бәхәссез. Моны гражданнар да аң­лый. Моны ха­кимиятләр дә билгеләп үтә, ләкин алар тарафыннан үткә­релә торган модернизация безнең мәктәпне тагын да зуррак чытырманлыкка куып кертә...”

Халыкның игътибарын аеруча нык җәлеп иткән сәяси адымнар, мөгаен, Россиянең гамәлдәге хөкүмәт рәисе Владимир Путинның "Независимая газета"да дөнья күргән мәкаләсе һәм олигарх Михаил Прохоровның зур сәясәткә кайтуыдыр. (Мөһим вакыйгалардан тагын “Яблоко” җитәкчесе Григорий Явлинскийның сайлау алды марафоныннан төшерелүен атап үтәргә дә кирәк). Без күренекле җәмәгать эшлеклесе, Дәүләт Думасы һәм Татарстан Дәүләт Советының элекке депутаты, сәясәтче Фәндәс Сафиуллиннан әлеге вакыйгаларга карата фикерләрен белештек.

– Путинның мәкаләсе халыкта зур кызыксыну уятты. Фәндәс абый, әлеге язма сездә шәхсән нинди фикерләр тудырды?

– Бер әйбер күзгә ташлана: илебезнең иң зур җитәкчеләре тарафыннан милли мәсьәләләргә кагылган шундый зур мәкаләләр чыгару Ленин, Сталиннан соң әле булганы юк иде бугай. Бу турыда Хрущев яза белмәде инде, Брежнев та ул мәсьәләдән бик ерак торган. Черненконы әйтәсе дә юк.

Тарихка күз салсак, 1917 елларда Россия таралу куркынычы хәзергедән дә зуррак булган. Халыкларның азатлыкка омтылышы шул кадәр көчле булган ки, әгәр милли мәсьәлә хәл ителмәсә, 1917 елда ук Россия таралачак иде. Менә шуның өчен Ленин милли мәсьәләгә кагылышлы берничә мәкалә чыгарып мөрәҗәгать иткән. Халыкларга "үзбилгеләү"не вәгъдә итеп, шуның белән халыкларны революция ягына аудара ала ул. Шуның белән Россияне саклап кала. Ә Сталин шуны СССР төзеп ныгыта, һәм аның бу мәсьәләгә багышланган мәкаләләре чыккан. Ул Россия империясен Совет империясе рәвешендә ныгыта ала.

Әгәр милли мәсьәләгә бүген кайталар икән, димәк, ул Россиянең иминлегенә яный торган иң зур проблемаларның берсе. Хәзер шуны төшенә башлаганнар сыман тоела. Ул Путин әйтеп бетергәннән дә кискенрәк мәсьәлә. Соңгы ун ел эчендә халыкларны бер-берсенә карата котырту, өстерү – аларны бүлгәләү, берсен күтәрү, икенчесен төшерү – бу эчтән җимерү сәясәте. Олигархлар да түгел, нефть-газны сатып бетерү дә түгел, гадел сайлауларны бетерү дә түгел – халыкларның бердәмлеген җимертүгә таба ясалган адымнар бүген бик куркыныч нәтиҗәгә китерде.

Әйтик, безнең татар халкына гына кагылган дүрт закон. 2002 елда, мин әле депутат чагында, татар халкының үз теленә хуҗа булу хокукын тартып алдылар, ягъни, латин графикасын кире кактылар. Икенчедән, республика Россия Конституциясендә дәүләт дип саналса да, бишенче матдә буенча дәүләтнең җитәкчесен сайлап куюдан мәхрүм ителде. Татарстан гына түгел, барлык республикалар. Өченчедән, республика җитәкчесенең исеме “президент” була алмый диелде. Дүртенчедән, 309нчы закон кабул ителеп, мәктәпләрне бетереп, шуның аркылы милләтләрне бетерү бара. Аннан соң пропаганда, милләтләрне кимсетү, күрсәтмәү... Бу бит рус булмаган халыкларны Ватаныннан мәхрүм итү.

Шуның белән акыллы, эшнең кая барганын аңлаган русларны да искә алганда, дистәләгән миллион халыкны Россиянең иминлеге өчен борчыла торган халыктан, русча әйткәндә "болельщиклар"дан, "яшерен шатланучыларга" әйләндердек. Россиянең уңышлары, үсеше, алга китеше өчен борчылырга тиешле һәм борчылган, якларга-сакларга әзер булган халыкларны, Россиянең язмышына битараф ясап, аның уңышсызлыкларына кайгырмый торган халыкка әйләндердек. Илне менә шуннан да ныграк җимереп буламы?! Яңадан афәт була калса, милли-шовинистик, бөек державачылык сәясәте аркасында Шакирҗан Мөхәммәтҗанов (Александр Матросов), рейхстаг өстенә сугыш беткәнче байрак элгән Газиз Заһитовлар да, безнең генерал Карбышев, батыр керәшен татары Петр Гаврилов та, 200 героебыз да булмас. Бездән дә, башка халыклардан да мондый батырлар булмас.

Ә илеңне җимерсәң, урыныңнан да мәхрүм каласың. Урлап җыйган акчаң белән генә сине беркем, чит илдә дә хөрмәт итмәячәк, әле тартып алулары да бар. Бу мәкаләдә бүгенгедән курку-шөлләү һәм президентлыкка үтү теләге бар.

– Сәяси кырның уң ягына күз салыйк. Биредә игътибар үзәгендә – Михаил Прохоров. Берәүләр аны Путин кешесе дип атый, бәйсезлегенә ышанмыйлар. Шул ук вакытта ул таныла бара. Аның көче башка кандидатлар белән чагыштырганда ни дәрәҗәдә дип саныйсыз?

– Прохоров бүген Путинга каршы торырлык түгел. Путин бит ул үзе генә түгел, "путинизм" бик көчле. Аның артында күпчелек олигархлар, дәүләт ресурслары. Милек кем кулында – илгә шул хуҗа. Ә менә Явлинский төшеп калган икән, иң өстен кандидат дип Прохоровны күрәм. Зюганов Жириновскийдан йомшак сүз белән генә аерыла. Миронов турында әйтеп тормыйм. Прохоровның әлегә үткәннәрдә гөнаһы юк. Ул ялгышачак әле, әмма бу ялгышларда явызлык булмас. Сәясәтче түгел, сәяси тәҗрибәсе юк. Ул – эшне оештыра белүче хуҗалык кешесе. Бөтен дөнья олигархларга нигезләнгән икән, яңарышны-үзгәрешне дә шулардан көтәргә кала безгә. Аларны җимереп, талап без яхшыга китә алмыйбыз. Аларны йөзләре белән халыкка борырга гына кирәк.

Прохоровның элек алдаганы булмагач, хәзерге вәгъдәләренә ышанырга да була. Җәмәгатьчелекнең күңеленә аеруча хуш килгәне – “Сайлансам, үземнең барлык активларны, байлыкны хәйриячелеккә салам” диюе. Үзе ач калам димәде үзе. Шулай да илебездә бер миллиардерның да андый сүз әйткәне юк иде.

– Әмма бу да бер сәяси уен гына түгелме икән? Прохоров үзенең шансларын түбән булуын белә бит, шуңа күрә популист шигарьләр белән мавыга...

– Латин графикасы турында сорау биргәч, ул “Телне саклау – халыкларның үз хокукы” диде. Әлбәттә, сайлау алдыннан төрле вәгъдәләр бирелә. Ләкин менә шушы – Россиянең милли сәясәтенә каршы әйтүе белән, татардан бәлки үзенә 100 мең кешене аудара алыр. Ә бит руслардан ничә миллионны үзенә каршы куюы бар. Димәк, кемгәдер ошар өчен алдауга бармады.

Хәзер халык аңлырак дип әйтимме соң? Соңгы вакытта күзәтелгән үзгәрешләр, вәгъдә ителгән законнар, мәкаләләр чыгу, Путинның шәһәрдән шәһәргә актив рәвештә йөрүе халык селкенә башлаудан килеп чыкты. 4нче март көнне кем җиңсә дә, әгәр халык этәргеч булмаса (этәргеч дигәндә, яклап кул чабуны гына әйтмим), чеметеп, өйрәтеп, сүгеп, ачуланып ярдәм итмәсә, әллә кайсы юлдан китүе бар.

Телевизордан мөселманнар турында фильм карадым. Патша үзенә кол итеп сатып алган хатын-кызлар арасыннан бик чибәренә гашыйк була. Соңыннан ул аны хәтта азат итә. Әмма төн кунарга чакыруын дәвам итә. Азатлыкка ирешкән кол хатын: "Хәзер без якынлык кыла алмыйбыз, бу – зина булачак", – ди. Рамил хәзрәт Юныстан шуны беләсе килә. Коллыкка төшкән хатын-кыз белән якынлык кылу зина саналмаганмыни?

Зөлфия Кашапова.

Әтнә районы

"Иман" сәхифәбезбездә "Рамил хәзрәт вәгазь­ләре"н алып барганнан бирле укучыларыбызда сораулар арта гына бара. Бу юлы Кол Шә­­риф мәчете имам-хатыйбы, Казан Кремле музей-тыюлыгының иҗтимагый һәм дини оешмалар белән элемтә буенча урынбасары Рамил хәзрәт Юныс белән нәкъ Зөлфия ханым кузгаткан темага сөйлә­шергә булдык.

– Рамил хәзрәт, Әтнә районыннан укучыбыз, ялгышмасам, күптән түгел телевизор экраннарыннан күрсәтелгән "Великолепный век" дип исем­ләнгән төрек фильмы турында сүз кузгаткан бугай.

– Әйе, бу – Госман империясе вакытын тасвирлаган фильм. Төркиядә ул бик зур бәхәсләр кузгатты. Анда яшәүче мөселман халкы әлеге фильмны күрсәтүгә каршы чыкты. Билгеле, биредә Госман империясенә кагылышлы тарихи вакыйгалар хакыйкатькә туры килми. Әмма безнең илдә әлеге фильмны рәхәтләнеп күрсәтәләр. Мөселманнарның кырын эшләренә багышланган мондый сериалларны гавам яратып карый. Шуны әйтәсе килә: беренчедән, бу фильм тарихи фактларга туры килми, икенчедән, коллык мәсьәләсе дә бүген актуаль түгел.

– Бу теманы дәвам итеп, тагын бер мисал китерәсем килә. Ире үлеп киткән бер ханым, минем хәләл җефетем юк, башка ир белән яшәү миңа гөнаһ саналмый, дигән. Әйтер­гә кирәк, бүгенге болгавыр заманда үз-үзләренә шундый "фәтва" чыгаручылар шактый күбәйде. Шайтан коткысына бирелеп, зина кылучылар хакында сез җомга намазларында да еш сөйлисез.

– Никах булмыйча торып теләсә кайсы ир һәм хатын-кызның (ирле хатынмы, ирсез хатын булсынмы ул) җенси мөнәсәбәте – зина дип атала. Дин юлында булмаганнар күп вакыт гөнаһның нәрсә икәнен дә аңламый. Чөнки гөнаһның нәрсә икәнен аңлар өчен иман кирәк. Иманнан ерагайсаң – син гөнаһка кереп китәсең, якынайсаң – Аллаһка якынаясың – гөнаһтан арынасың. Әгәр кешенең иманы юк икән, ул ничек тели – шулай яши, әллә нинди үзе уйлап тапкан дингә табына, төрле хорафатларга ышана. Гөнаһны, зинаны берничек тә аклап булмый. Дөрес, әлеге мәсьәләне чишүнең төрле юллары бар. Әйтик, күпхатынлык. Бу – Аллаһы Тәгалә тарафыннан тәкъдим ителгән бер ысул. Бүген ул бик актуаль. Хатын-кызларның саны күбрәк дибез бит инде. Әгәр ир-атның мөмкинлекләре булса, Аллаһы Тәгалә тарафыннан бу рөхсәт ителгән гамәл санала. Күпхатынлыкка кадәр, иң әүвәл, гаиләдә дөрес тәрбия булырга тиеш. Бүген балалар ничек тәрбияләнә? Алар бүген "Дом 2" кебек төрле мәгънәсез тапшырулар, сериаллар карый. Шайтан аларга 7 -8 яшьтән үк кереп утыра инде. Димәк, нарасый шушы яшьтән үк бу гөнаһ белән яши, ул аның җелегенә сеңеп кала. Әгәр бала кечкенәдән үк әти-әнисен күреп, тәрбия алып үссә, ул әхлаклы була. Моның ачыктан-ачык дәлиле "Йосыф кыйс­сасы"н­да да бар. Нинди генә газаплар аша узмый Йосыф. Әмма ун яшенә кадәр әтисеннән алган тәрбия белән ул хәтта хатын-кыз фетнәсен дә җиңеп чыга. "Хатын-кыз фетнәсенә караганда, зинданда булу миңа хәерлерәк", – ди Йосыф. Бүген безнең дини тәрбия аксый төшә. Балалар бакчасында, мәктәпләрдә әхлак дәресләре, дин дәресләре юк. Гаиләдә дә бернинди тәрбия күреп үсмиләр. Бүген күпчелек яшьләребез нәфеснең колы булып яши бирә.

– Зинадан котылуның бер юлы – күпхатынлык бар, дип әйтеп киттегез. Бүген әлеге мәсьәләне калкурак куярга ки­рәктер, мөгаен. Чөнки күпхатынлык турында соңгы елларда еш ишетергә туры килә. Ике хатын белән яшәгән кешеләрне беләм. Дөрес, аларның адресына тәнкыйть сүзләре җитке­рүчеләр бик күп. Андыйлар үзләре дә ике хатын белән тормышларын кеше күзенә күр­сәтмәскә тырыша. Әмма без капчыкта ятмый, андый хәбәр тиз тарала. Бүген андый ир-атлар күпвакыт үзләрен ничек тотарга белми. Бәлки, сез киңәш бирерсез?

– Егерме ел элек бик күп районнарда яулык бәйләгән кызларны әти-әниләре аңламый иде. Әтиләре үз кызларын: "Мине кеше каршында мәсхәрә итеп йөрмә", – дип өйләреннән куып чыгарган очраклар булды. Унбиш ел элек хәләл ризыкның да нәрсә икәнен белмәделәр. Бүген, ниһаять, без хәләл ризыкның да кадерен аңладык. Күбебез хәләл иттән башка ит алмый. Әйтик, егерме ел элек берәр җитәкченең намаз укуын, кулын күтәреп дога кылуын, тәһарәт алуын белсәләр, бигрәк тә сәер тоелды. Ә хәзер безнең министрлар, җитәкчеләр намаз укый. Бу – табигый күренеш кебек. Бүген шулай ук күпхатынлык та ят һәм сәер тоела. Әлбәттә, Аллаһы Тәгаләнең мантыйгы белән адәм баласының мантыйк вакыты туры килми. Кайчандыр яулыкны яшереп бәйләгән, җитәкчеләр качып кына өйләрендә намаз укыган кебек, бүген күпхатынлыкны да яшереп баралар. Әмма мин Татарстанда, Казанда күп хатын белән яшәгән кешеләрне беләм. Еш кына ислам динендә генә күпхатынлык күзәтелә дип әйтүчеләр бар. Дөрес түгел, Библияне укырга кирәк. Сөләйман, Давыт, Ибраһим, Муса пәйгам­бәрләрнең ничә хатыны булган? Бу бит бөтен диннәрдә, бөтен пәйгамбәрләрдә күзәтелгән хәл. Табигатьтә дә без моның белән очрашабыз. Авылда бер әтәчкә ничә тавык? Беребез дә әтәчне куып чыгармыйбыз бит. Безнең ислам дине – табигый дин. Хәзер шушы сөйләгәннәргә кире мисал китерәм. Күп кенә хатын-кызлар үзләренең ирләренең читкә йөрүләрен беләләр. Җәһәннәм гамәле кылып йөр­гәндә хатыннары күз йома, тү­зәләр, ә хәләл юл белән, Коръән кушканча үтәүдән оялалар, куркалар һәм сүгәләр. Аллаһы Тәгаләдән биргән бу дәва яки гамәл әлегә бездә сәер кебек. Әмма бер егерме елдан соң моның белән беркемне дә гаҗәп­ләндерә алмаячакбыз. Кол Шәриф мәчетендә шактый кешеләргә никах укырга туры килде. Бер ягында беренче хатыны утыра, ә икенче ягында икенче хатынына никах укыдык. Беренче хатыны моңа икенче хатын табып биргән, бергәләп туйга әзерләнгәннәр.

– Әгәр ир икенче хатын алуын беренчесеннән яшерсә, гөнаһ буламы? Алай өйләнүче­ләр дә шактый бит. Ир-атның хәләл җефетеннән рөхсәт алуы кирәкме?

– Бик күп еллар Мәрҗани мәчетендә эшләгән имам Зәки хәзрәттән берәү сораган ди: "Хәзрәт, икенче хатын алганда, беренче хатыннан рөхсәт алырга кирәкме?" – дигән. Ул бераз кы­рысрак иде. "И, хайван, сиңа Ал­лаһы Тәгалә рөхсәт биргән бит инде, тагын нәрсә кирәк?" – дип җавап кайтарган. Күпхатынлыкның төп таләбе – гаделлек. Яшерен булган вакытта гаделлек үтәү авыр. Бер хатын белә, ә икен­чесе бернәрсә дә белми. Ә аларга бертөрле мән­фәгать, бертөрле тору урыны булырга тиеш. Гаделлек булганда, күпхатынлык мәсьәләсе дөрес үтәлгән булып чыга.

Фәридә-Алсу дуэтының солисты, Татарстанның атказанган артисты Фәридә Әхмәтшиналарга кунакка барып, ире Мараттан (Әтнә дәүләт театрының музыкаль җитәкчесе, «Фәридә-Алсу» дуэты продюсеры – Г.Җ.) исә мин башка төрле фикер ишеттем. Ир-атны кем әле хиссез ди – хәзер сезнең белән бәхәскә керәм!..

Күбәләк, кара фрак, ак рояль

Фәридә белән Маратларның 3 бүлмәле фатиры Имәнлек урамында урнашкан икән. Алар ике уллары – Самат һәм Фәрһад белән монда биш ел элек күченгәннәр. Әмма гаилә әгъзалары моның белән генә бетми – олы уллары Самат туганнан бирле Фәридәнең дәү әнисе – бүгенгесе көндә сиксән яшен түгәрәкләгән Миңлебәдәр апа да алар белән яши. Подъезд ишегенә күршеләре туган көне белән котлап элгән сүзләргә башта ук игътибар иткән идем – баксаң, юбиляр мин кунакка килгән фатирда яши булып чыкты.

– Без сәламәт гаилә, чирләргә бирешмибез, – диде 10 яшьлек Самат. – Иртән мине мәктәпкә, энемне бакчага озатканда әни баш өстеннән «Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим» дип сыйпап озата. Шуның нәтиҗәсе ул.

Самат тышкы кыяфәте белән әтисенә охшаса, кечесе Фәрһад әнисенә тартым. «Аның урынына эчке дөньясы белән Самат – миңа, Фәрһад әтисенә охшаган», – ди әни кеше. Самат сабыр, итагатьле, басынкы, һәр сүзен үлчәп сөйләшсә, Фәрһад тешләгән җиреннән өзә торган егеткә охшаган – максат куя, шуңа ирешми туктамый, ди аның турында гаиләсе. Олы уллары хоккей белән кызыксына икән аларның, шуның белән беррәттән фортепианода уйный, яулаган дипломнары да юк түгел. «Үскәч, музыка юлын сайлаячаксыңмы соң?» – дигән сорауга исә Самат олыларча җавап бирде:

– Мин банкир булам. Ә менә корпоративларда кара фрак киеп, күбәләк тагып, хезмәттәшләрем алдында ак рояльдә уйнарга чыгачакмын.

Чын ир-ат һәрвакыт «подкаблучник»

Мин килгәндә, Марат эштән кайтып кына кергән иде. «Упкын», «Зөләйха», «Бөркетләр» кебек фильмнарга саунд-трэклар, 30 спектакльгә көй язган Марат Әхмәтшин белән чәй өстәле артында мәхәббәт турында гәп куертабыз. Әлбәттә, сүз танышу тарихыннан башлана.

– Фәридәне беренче тапкыр «Сандугач керде күңелгә» конкурсында күреп алган идем. Шундук күңелгә киртләп тә куйдым – бу кыз затлы нәселдән. Шулай булып чыкты да – ул үзенең 13 буын нәселен белә. Икенче очрашуга Камал театрына чакырдым. Ул вакытта шунда оркестрда эшли идем. Мин аны хезмәткәрләр ишегеннән көтәм, ә ул тамашачы керә торган ишек төбендә тора икән. Көттем-көттем дә, «сак»ка иптәш егетне калдырып, спектакль башлануга уйнарга кереп киттем. Ул, соңарып булса да, арткы ишеккә килде, спектакльне карады. Менә шулай аралашып киттек.

– Фәридә ул вакытта инде танылып килгән җырчы булган. Артистлыгы, чибәрлеге караттымы, әллә эчке дөньясымы?

– Миңа аның иң ошаган сыйфаты – хатын-кыз нәзакәтлелеге. Ул үзен хатын-кыз итеп тота белә – караткан сыйфаты да шул булгандыр дим. Шуңа да бергә яшәгән еллар дәвамында мәхәббәт арта гына бара. Монда хатын-кызның үз урынында, ир-атның ир-ат булуы мөһим роль уйный.

– Нинди була инде ул чын ир-ат?

– Чын ир-ат һәрвакыт «подкаблучник» була. Хатыныңа юл кую, аны тормышта да, сәхнәдә дә аңлый белү. Иҗади процесста сүзгә килүләр булса да, өйдә безнең һәрвакыт бер-береңнең сүзеннән узмау, аңлашып яшәү төп нигез. Шуңа да, Аллага шөкер, яшибез, дим. Мәхәббәт дигән учакка туз өстәп торганда гына җылысы өскә үрли.

Мин иң югары ноктада

1992 елда «Хыял» хоры нигезендә оешкан «Фәридә-Алсу» дуэты турында халыкка сөйләп тору да кирәкми төсле. Аларны кем генә белми дә, кем генә яратмый икән. Чыгарган альбомнары, язылган җырлары, концертларының чуты-чамасына чыгарлык түгел. Чәчрәп чыкмасалар да, кызларның үз юлы, үз кыйблалары бар. Аларны яраткан тамашачы да һәр яңа җырларын көтеп ала. Җыр дигәннән, йомшак һәм иркә тембрлы меццо-сопрано тавышлы Фәридәнең композиторлык сәләте дә күпләргә мәгълүм. Аның «Әни теләкләре», «Иң якты йолдыз», «Үз өем», «Чишмәләр көе» кебек җырлары – һәрберсе тамашачының хәерһахлы рәхмәтен алган иҗат җимешләре.

– Дуэт булып эшли башлауга 16 ел тулып китте, – ди Фәридә иҗат гомере турында. – Эшли башлаган гына елларда, сез, күп дигәндә, биш ел эшли алачаксыз, дигән кеше аз булмады. Янәсе, ике хатын-кыз сүзгә киләчәксез, гаилә кешеләре. Ә без Алсу белән «үрелеп» иҗат итүебезне дәвам итәбез. Икебезнең дә бер тирә улларыбыз үсеп килә – гаиләгә дә, сәхнәгә дә тигез карашта яшәргә тырышабыз. Холыкларыбыз белән дә капма-каршылык дип әйтә алмыйм.

– Үтә тыныч, салмак, тормышның һәр чагылышыннан канәгать кешегә охшагансыз Сез.

– Үз-үзең белән гармониядә яшәмәсәң, бәхеткә ирешеп булмый. Минем, Аллага шөкер, андый бәхетем бар. Гомумән, иҗаттагы бүгенге көнемне мин кульминация белән чагыштырыр идем – эчемдәге энергиямне тизрәк тамашачыма бирәсем, бөтен күңел җылысын җырларыма саласым килә. Моңарчы булган иҗат юлында да без Алсу белән алга чабарга омтылмадык. Безнең үзебезнең карашыбыз бар, дөрес юлдан атлыйбыз, шуңа да узган юлдагы бер нәрсә өчен дә оят түгел. Без татар дигән олы милләткә хезмәт итәбез. Җырларыбыз да, сәхнә образыбыз да, эчке дөньябыз да шуңа тәңгәл килергә тиеш.

– Сәхнә образы җыр тематикасына туры китереп сайлана бугай?

– Сәхнәдәге кием аерым тема. Ул шулай ук профессиональ югарылыкта, һәр җөе, һәр тегелеше оста кулы аша узарга тиеш. Безгә Гөлнара исемле рәссам кыз булыша. Штрихларны үзебез дә өстибез. 30 меңнән дә ким булмаган костюм үзенә күрә озын юл үтә.

– Көйләр язу таланты каян килә, Фәридә?

– Мин бит фантазер (көлешәбез)! Мохит, кәеф, теләк булганда шундый илһам килә ки!.. Аның өчен аерым бер сулыш та кирәк. «Әни теләкләре» дигән җыр, мисалга, бала тудыру йортында беренче улым Саматны тапкач язылды. Баладан котылуым да булмады, Марат язу кисәге җибәрә: «Тәрәзәгә кил әле». Көчкә килдем. Ә аста бер оркестр музыкантлары «Король лев»тагы бишек көен уйнап җибәрмәсенме! Февраль ае, салкын, ә тәрәзә төбендә тере музыка уйный!.. Баладан соң урыннан да тора алмый яткан әниләр бөтенесе тәрәзәгә сарылды. Минем күзгә яшь бөялде, күңелдә исә яңа җыр туды. Һәм мин үземә күрә бер нәтиҗә дә чыгарып куйдым – җырның дәвалау үзлеге дә бар икән. Шуңа да үз җырларыма шул сыйфатны сыйдырам.

Кыз табасым килә

– Ике ул үстерүче ана, ир хатыны буларак, өйне дә алып барырга кирәк бит әле..

– Тырышам инде. Әниемә охшатып, бәлешен дә салам, өстәлен дә матурлап бизим. Минем бит балачактагы хыял йә артист, йә югары класслы пешекче булу иде. Шулай булгач, икесен дә тормышка ашырырга мәйдан җитәрлек. Иремнең әйбәт булуыннан да күп нәрсә тора. Мин аның туганнары, гаиләсе белән танышырга дип беренче тапкыр Бөгелмәгә кайткач та аңлаган идем – андый гаиләдә үскән егет начар була алмый. Әнисенең нәзакәтле, зыялы, матур булуын, тормышны да, кешеләрне дә ярата белүен, бервакытта да кешеләргә тавыш күтәреп сөйләшмәвен күреп, сокланган идем. Бүген инде үзем дә шул дәрәҗәгә ирешеп барам.

– Бу юлда нинди хыял күз кысып тора?

– Кыз бала табасым килә. Мин бит үзем табиблар гаиләсендә өч сеңлем белән үскән кеше. Идеаль гаилә бала күп булганда гына була ала. Шуңа да сәхнәдә үсештә булырбыз, гаиләбездә сәламәтлек һәм гармония хөкем сөрер дип өметләнәм. Ә өебез исә балаларыбызның чыр-чуыннан тынып тормасын иде.

Җәлил МОТЫЙГУЛЛИН, педагогика фәннәре кандидаты:

– Исем кушканда бала­ның киләчәге турында уйларга кирәк. Әйтик, Бөек октябрь революциясе, Советлар Союзы белән бәйле исемнәр кушкан замана булды. Дәүләт таркалды, ә ке­шеләр гомер буе әлеге исем белән яшәргә мәҗбүр. Икенчедән, мөселманнарга исемне хәзрәттән куштырту күркәм. Аның исә исламга туры килмәгән исемне куштыртмау хакы бар. Без, мәсәлән, чын татар, дини гаилә буларак, кызларыбыз чи­бәр һәм акыллы булсын, дип исемне төпләп сайладык. Нә­тиҗәдә Айсылуыбыз чыннан да сылу, тыйнак, итагатьле бала булып үсте. Мәликә исә, әлегә кечкенә булса да, җитәкче сыйфатларына ия. Кем әйтмешли, исеме җисеменә туры килә: “Мәлик” “патша” буларак” тәрҗемә ителә бит.

Ирина ХӘЙРЕТДИНОВА, Апас районы Әлмәндәр авылы укытучысы:

– Җиде балам бар, барысын да өйдә таптым, бөте­несенә дә үзенчәлекле, күңелемә ятышлы исемнәр бирергә тырыштым. Улым Эльбрус белән 3 ай йөкле вакытта ирем вафат булды. Шуңа туган балага аның исемен бирдем. Кызым туган көнне өебезгә ай нуры таралган иде. Сабыйга Айэлита дип исем куштым.

Алинә ГАНИЕВА, декрет ялда:

– Кызыбызга исем сайлаганда, аның кабатланмас һәм татарларга хас булмавын шарт итеп куйдык. Ул бит милли мохиттә генә үсмәячәк. Рус балалар бакчасына йөри, рус мәктәбенә бирергә ниятлибез – әнә шуларны алдан ук фаразладык. Табиб безнең кыз көтүебезне әйткәч, София булыр, дип уйлаган идек. Аннары интернетта Майя дигән исемне очраттым да башымны югалттым. Татар баласы Майя булмый ул, дип якыннарым бу уемнан кире кайтарырга тырышты анысы. Тик минем үзсүзлелегем көчлерәк булып чыккан, күрәсең – туу турында таныклыкта Майя Ганиева дип яздырдык.

Гаяз ТӨХБӘТУЛЛИН, шәхси эшмәкәр:

– Әниемне мондый исем кушарга нәрсә этәргән – анысын әйтә алмыйм. Тик, миндә сайлау мөмкинлеге булса да, аны башкага алыштырмас идем. Адым саен очрый торган түгел инде, юкса кыен булыр иде: аңламассың, әллә сиңа эндәшәләр, әллә калган 3-4 адашыңа. Шуннан китә фамилия белән чакыру, кушаматлар тагу... Ә минем исем сирәк очрый, мәктәптә 10 ел эчендә адашлар булмады, университетта бердәнбер идем. Интернетта башка Гаязлар белән язышабыз – кызык. Иң мөһиме – татар икәнлегем әллә каян күренеп тора!

Миләүшә НУРГАЛИЕВА, туристик фирма җитәкчесе:

– Улыбызга исемне озак сайладык: сирәк тә булсын, матур да, яңгырашлы да. Уйлый торгач, ирем белән икебезнең исемне куштык та, Миран исеме килеп чыкты (Ирем Ранил исемле). Танышларым тартынып тормыйча: “Ник мондый сәер исем куштың?” – дип бәреп әйтә. Әйе, хәзер бәлки колакны бераз кисәдер, ун ел үткәч карарбыз. Бөтенләй башка замана, бөтенләй башка ке­шеләр. Миран Ранилевич. Начар яңгырыймыни?

Мондый дәрәҗәдә спорт вакыйгасы Русиядә беренче тапкыр үткәрелә. “Ак Барс” көрәш сараенда узган матбугат конференциясендә Татарстанның яшьләр эшләре, спорт һәм туризм министры Рәфис Борһанов, “Казан әлеге турнирны кабул итәргә чиксез шат кына түгел, бу әле безнең өчен тагын 18 айдан узачак Универсиада алдыннан үзебезне сынап карау мөмкинлеге дә”, дип белдерде.

Бөтендөнья тхэквондо федерациясенең генераль сәркатибе Җин Сук Яң әфәнде дә татарның кунакчыллыгын ассызыклап, Татарстан башкаласына килүләренә чиксез шат булуын җиткерде. “Элек без Русиядә ике генә шәһәрне: Мәскәү белән Петербурны белә идек. Хәзер Казанны да белдек. Миңа монда бик ошады. Оештыру – иң югары дәрәҗәдә”,  диде ул.

​​Тхэквондо буенча Европа квалификация турниры шуның белән үзенчәлекле: әлеге бәйгедә ХХХ Олимпия уеннарына 24 спортчы сайланды. Алар үзләренең илләренең данын быел җәен Лондонда яклаячак. Казанда җиңү – Лондонга юллама алу дигән сүз.

Һәр ил Олимпия уеннарына барыр өчен күп дигәндә дүрт юллама алырга мөмкин.

2011 елның җәендә Азәрбайҗан башкаласы Бакыда узган Бөтендөнья квалификация турнирында Гаҗи Умаров белән Анастасия Барышникова Русия өчен беренче ике юлламаны яулаган иде. Хәзер менә Казанда ике спортчы Русия өчен тагын ике юллама алды. Алар – Яр Чаллы егете Алексей Денисенко һәм Мәскәү кызы Кристина Ким.

Төркиядән килгән Нур Татар хатын-кызлар арасында 67 килограммга кадәр авырлык категориясендә алтын медальгә ия булды. Киеренке һәм авыр көрәштә ул алман кызы Һелена Фроммны җиңде: исәп – 5:1.

Татар фамилияле кызның Татарстанга килеп Олимпия уеннарына юллама алуы – тарихи вакыйга. “Азатлык” хәбәрчесенә биргән әңгәмәсендә Нур ата-бабаларының чыннан да татар булганын җиткерде.

“Әйе, миндә татар каны бар дип беләм. Ләкин, кызганыч, бабаларымның Төркиягә кайчан һәм ни рәвешле күченгәннәрен әйтә алмыйм”,  ди ул.

Нурга 19 яшь. 2009 елда 17 яшендә ул Европа чемпионы була. 2010 елда Европа чемпионатында икенче урынга ирешә.

“Казандагы ярышка килгәндә, төп максатым алтын медаль яулау иде. Куелган максатыма ирештем. Лондонда узачак Олимпия уеннарында да иң яхшы нәтиҗә күрсәтергә исәп. Әлбәттә, алтын медаль өчен көрәшәчәкмен. Туган илем Төркиягә Олимпия данын китерәсем килә”,  дип белдерде Нур “Азатлык” хәбәрчесенә.

2012 ел Олимпия уеннарында Төркиядән тхэквондо буенча барлыгы өч спортчы катнашачак. Өч юлламаның икесен Төркия вәкилләре нәкъ менә Казанда яулады. Шуларның берсе Нур Татар булса, икенчесе – Баһры Тәңреколы. Ул 80 килограммнан артык авырлыктагы категориядә ир-атлар арасында беренче булды.

Быел Төрки каһанлык төзелүгә 1460 ел тула. 552 елда Тумын каһан нигез салган бу төрки-татар дәүләте Кытайдан Кавказга кадәр ил-җирләрне били, 742 елга кадәр яши, бөтен Евразия киңлегендә төрки-татар мәдәниятен тарата, тарихта беренче рәсми татар дәүләте булып санала.

Быел Идел Болгарстанында ислам дине кабул ителүгә 1090 ел тула. 922 елның 12 маенда Багдад хәлифәлегеннән килгән илчелек катнашында Болгар дәүләте ханы Алмыш ислам динен илнең рәсми дине дип игълан итә, Болгар-татарлар – Евразия киңлекләрендә беренче булып үз теләкләре белән ислам динен кабул иткән һәм аны бүгенге көнгә кадәр саклап калган милләт.

Быел Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» әсәрен язуына 780 ел тула. 1232 елда Коръәнгә нигезләнеп язылган бу шигъри әсәр татар язма әдәбиятының нигезе булып тора, гасырлар буе татар халкының әхлагын тәрбияләүгә хезмәт итә. Татарлар күпләп яшәгән төбәкләрдә «Кыйссаи Йосыф» поэмасының 200дән артык кулъязма нөсхәләре һәм күчермәләре табыла, бу милләтебезнең китап сүзенә олы хөрмәтен һәм мәхәббәтен күрсәтә.

Быел Алтын Урда дәүләтендә ислам дине дәүләт дине дип игълан ителүгә 700 ел тула. 1312 елда Алтын Урданың төньяк башкаласы Наровчат шәһәрендә (хәзерге Пенза өлкәсе) Үзбәк хан ислам динен дәүләт дине дип игълан итә, татар иле шәригать кануннары буенча яши башлый, бу чорны Алтын Урданың алтын чоры, дип атыйлар.

Быел беренче басма татар китабы дөньяга чыгуга 400 ел тула. 1612 елда Лейпциг шәһәрендә типография ысулы белән беренче төрки-татар теле грамматикасы дәреслеге басылып чыга.

Быел Явыз Иван гаскәренең Казан ханлыгын басып алуына 460 ел тула. 1552 елның 15 октябрендә Мәскәү патшасы Явыз Иван, йөз мең кешелек гаскәр белән килеп, Казан шәһәрен ерткычларча басып ала, халкын явызларча үтерә, кол итә, көчләп чукындыра, байлыгын талый, татарларның бәйсез дәүләте булган Казан ханлыгын юк итә. Татар халкы өчен 460 елга сузылган коллык чоры башлана...

Быел юлбасар Ермакның Себер ханлыгына һөҗүм итүенә 430 ел тула. 1582 елның 1 сентябрендә казак атаманы Ермак, урыс сәүдәгәрләре Строгоновлар ярдәмендә һәм Мәскәү теләктәшлегендә, үзенең башкисәр казаклары белән мөстәкыйль Себер ханлыгына һөҗүм итә, ханлыкның башкаласы Искәрне басып ала, күп татарларны үтерә һәм көчләп чукындыра, шул рәвешле урыс дәүләтенә Себер ханлыгын яулап алырга юллар ача.

Быел татар халкының милли һәм дини каһарманы Батыршаның үлеменә 250 ел тула. 1755 елның уртасында Урал төбәгендә яшәүче татар-башкортларны Россия коллыгына, көчләп чукындыруга каршы җиһадка күтәргән, 1756 елның августында кулга алынып, каты җәзаланып, теле-борыны киселеп, Петербург янындагы Шлиссельбург төрмәсенә ябылган, 1762 елның 24 июлендә үзенә һөҗүм иткән дүрт урыс сакчысын балта белән тураклаган һәм төрмәдән качарга омтылганда җан биргән татар мулласы Батырша – Габдулла Галиев милләт күңелендә мәңге сакланыр!

Татар халкының Милли Мәҗлесе, татар милли азатлык хәрәкәте, дин әһелләре, татар зыялылары, галимнәр һәм язучылар, сәнгать әһелләре халкыбызга ел буе бу тарихны аңлатырга тиешләр. Шулай ук бу истәлекле даталар буенча фәнни конференцияләр, җыеннар уздыру, радио һәм телевидениедә тапшырулар оештыру, матбугат битләрендә чыгышлар ясау, милли һәм дини каһарманнарыбыз турында фильм һәм спектакльләр әзерләү, урамнарга аларның исемнәрен бирү, истәлек таштакталары кую, татар халкының тарихы белән бәйле урыннарга сәяхәтләр оештыру, мәктәп балалары, студентлар белән очрашулар уздыру да милләт каршындагы бурыч булып тора.

СССРның халык артисты. Г.Камал исемендәге театр труппасын яшь артистлар белән тулыландыру фикерен Татарстан мәдәният министрлыгына ул җиткерә. Һәм, Мәскәү белән сөйләшеп, Малый театр каршындагы М.С. Щепкин исемендәге театр училищесында (югары уку йорты) татар студиясе ачарга карар кабул ителә. 23 татар егетен һәм кызын сайлап алып, Мәскәүгә озаталар. Алар арасында мин дә бар идем.

Хәлил ага, хәер-фатихасын биреп, кирәге кадәренчә вәгазь дә укып озатып калды. Без инде, билгеле, нинди җаваплы, мәшәкатьле озын юлга чыкканыбызны аңлап та бетермәгәнбездер. Яшьлек бит ул, бик тирәнгә кермичә генә, аллы-гөлле хыял дөньясында яшәргә омтыла. Без дә Мәскәү хәтле Мәскәүгә эләгеп, киләчәктә бөек булырга әзерләнгән идек. Хәлил абый һәм башка өлкәннәрнең киңәшләрен колак очы белән генә тыңлаганбыздыр. Укый башлагач, тормыш чынбарлыгы белән очраштык. Мәскәүдә дә ашыйсы килгәне бик тиз ачыкланды. Стипендия дигән нәрсә, тартып-сузгач та, егерме көнгә генә җитә икән. Өстәвенә адәм рәтле итеп киенәсе дә килә. Боларны дөньяның ачысын-төчесен татыган Хәлил абыебыз белгән икән ләбаса. Бервакыт безгә мәдәният министрлыгыннан акча килеп төште. Һәрберебезгә. Ничәшәр сум икәне онытылган. Ә менә куанычыбыздан үрле-кырлы сикергәнебез хәтердә. Бу изге гамәл Хәлил Әбҗәлилов тырышлыгы белән эшләнгән икән. Ул Татарстан Югары Советы депутаты буларак, обком ишеген дә ачкан. Татар театрының киләчәге турында җитәкчеләр у
йларга тиешлеген исбатлаган. Һәм мәртәбәле артистның сүзенә колак салганнар. Бара-тора әлеге ярдәмгә без ияләштек. Рәхмәт әйткәнбезме Хәлил абыйга – белмим, әмма сорарга өйрәндек. Биш ел дәвамында өлкән артист «үз вазыйфасын» төгәл үтәп барды. Хәтта мәдәният министрын үзен безнең янга алып килде. Министрыбыз Рәхмәтуллин абый да игелекле булып чыкты. Ярдәм күрсәтергә вәгъдәләр биреп китте һәм, рәхмәт яугырысы, вәгъдәсендә торды. Ярдәм килер алдыннан Рабит Батулла махсус җыр язды, аны без хор белән җырладык. Сүзләре хәтердә, көен, бәлки, Батулла хәтерлидер.

Рәхмәтуллин вәгъдә бирде
Җибәрергә мең тәңкә.
Мең тәңкә, мең тәңкә –
Килә безгә мең тәңкә.

Акча турында озын итеп язуым өчен гафу үтенәм, әмма без бик мохтаҗ идек. Беребез дә өйдән бер тиен дә ярдәм алмый идек диярлек. Хәзерге студентларга, бәлки, бу аңлашылмыйдыр да.

Хәлил абыебызның яхшылыгы матди ярдәм белән генә чикләнми. Кемнең ничек укыганын ул күзәтеп барды. Мәскәүдә бик тиз урыслашып китмәсеннәр диептер, татар теле укытучылары билгеләтте. Соңрак татар режиссеры Габдулла абый Йосыповны җибәрттерде. Җәйге каникулларда шаталтрестта йөреп, театрны онытмасыннар дип безгә гастрольләр ясап, авылларга чыгарып керүне дә ул оештырды. Без әкрен-әкрен театр тормышына керә бардык. Ә инде укулар тәмамлангач, безне төрле театрларга таратмыйча, барыбызны бергә Камал театрына алу да Хәлил абый тырышлыгы белән эшләнгәне беленде. Шуның аркасында без бербөтен булып сакланып калдык.

Хәлил Әбҗәлиловның нинди зур эш эшләгәнлеге бөтен барлыгы белән соңрак кына аңлашылды. Безгә хәтле һәм бездән соң да татар студияләре Мәскәү, Ленинградта оештырылды. Ләкин, ни кызганыч, анда укучылар талантлы булсалар да, күпләре таралышып, күмәк көч була алмадылар. Аларның Хәлил абыйлары булмады.

Карап торырга кырыс кеше кебек иде Хәлил Әбҗәлилов. Ләкин аның кырыслыгы әтиләр кырыслыгына тиң иде. Безне яхшы артист һәм яхшы кеше итеп күрәсе килде. Мин аның уйнаган рольләрен санап тормыйм. Хуҗа Насретдин ролен искиткеч итеп уйнаганын әйтсәм дә җитәдер. Аннан соң күпме талантлы артистларның Хуҗа Насретдинын күрдем, Хәлил абый кебек була алмадылар, дисәм, үпкәләмәсләр. Бөекнең бөеклеген кабатлау мөмкин түгелдер.

Хәлил абыйның җәсәден моргтан төнлә алып кайттык. Мин мәеттән куркам. Шулай да ябык машинада, Хәлил абый яткан табут янында кайттым. Нигәдер курыкмадым. Югыйсә, исән чагында аңардан шүрли идем. Театр ишеге төбендә басып торырга ярата иде ул. Яныннан үтеп киткәндә тиз генә исәнләшеп китү ягын карый идем. Карашы белән уйларымны укый сыман тоела иде. Ул туктатып гел бер сорау бирә иде.

– Ничек? – дигән соравына җавап эзләп интегә идем. Ләкин ул җавап көтмәде дә. «Ничек», дигән сорауның мәгънәсе бик тирәндә ята иде. Мин аның ул соравына әле дә җавап эзлим.

Марсель Сәлимҗанов аңа Әбҗә, дип эндәшә иде. Марсельнең сөйләгәне искә төште. Аны бик яшь көе Камал театрының баш режиссеры итеп билгеләделәр. Кайбер артистлар Марсельне малайсытып репетицияләргә соңлап килә башлыйлар, аның әйткәннәрен дә санга сукмаучылар табыла, шунда Хәлил Әбҗәлилов Марсельне туктата да:

– Син гаебем булмаса да, мине сүк, миңа кычкыр. Мин ачуланмам, әмма бүтәннәргә дәрес булыр, – ди. Бер көнне Хәлил абый юри соңга кала. Марсель аның киңәшен тотып, Әбҗәне эт итеп сүгә. Хәлил абый гафу үтенә. СССРның халык артистына тукмак эләккәч, бүтәннәр шым булалар.

Бүген, минемчә, Хәлил Әбҗәлилов нигәдер күләгәдәрәк кала. Ул яратып ук бетермәгәннәрне күбрәк мактыйбыз кебек. Хәтта аның туган авылында да игътибар җитеп бетми сыман. Ул Оренбург өлкәсенең Мостафа авылында туган. Муса Җәлил белән авылдаш. Туганнар да бугай әле. Берсе Әбҗәлилов, икенчесе – Җәлилов. Мусаның даны Хәлил Әбҗәлиловка «комачаулый», күрәсең. Ләкин ул Муса Җәлил кебек үк бөек шәхес. Ул театр тарихында гына түгел, татар тарихында да лаеклы урынын алырга тиеш. Без Мостафа авылына Җәлил өчен генә түгел, Хәлил ага Әбҗәлилов өчен дә бурычлы.
 

Хатын-кызлар өчен ул зур күпчелеккә чыннан да хәрәкәт итү җайланмасы гына – балаңа уңайлы булсын, бөкеләрдә теләсә нинди җиргә сыярга кирәк, ышанычлы булсын. Кызганыч, ике җенес вәкилләре дә әлеге пунктлар өчен бик сирәк очракта гына үзебездә җитештерелгән автоларга туктала. Машиналык акча туплыйсың яисә кредит рәсмиләштерәсең икән, барыбер чит илнекен алырга тырышасың инде.

Ә безнең татар җырчылары нинди машиналарга өстенлек бирә соң? Автомобильләрендә «йөреп карыйк» әле.

Татарстанның атказанган артисты Айдар Габдинов:

– Мин 2007 елда өр-яңа Форд-фокус универсалны алдым. Бер тапкыр да ремонтка бастырганым юк әле. Искиткеч чыдам машина. Инде «яше» шактый булса да, сатасы килми әлегә. Әмма гаиләбез 5 кешедән торгач, безгә чак кына иркенрәк машина кирәк. Әллә нинди кыйбатлы джипларлык акча булмаса да, Ford mondeo алырмын дип торам.

Казан автосалоннарында яңа Ford focus универсал 604 000 сумнан башлана.

Альбина Апанаева:

– Мин дүрт ел ярым элек Chevrolet lacetti машинасы алдым. Беренче машинам. Нәрсә җитенкерәми дигәндә, утыргычлары җылытылмый – шул гына. Калган ягына тел-теш тидереп булмый. Әмма вакыт уза, машина таушала тора, алыштырырга җыенам. Миңа әле, бәлки, якын кешем Honda accord бүләк итәр. Әлеге машина – минем күптәнге татлы хыялым. Әгәр анысы чынга ашмаса, йә Mazda, йә Volkswagen алырмын дип торам.

Алинә Шәрибҗанова:

– Мин дә лачеттида йөрим! Өч ел элек спорт комплектациясендәгесен алдым. Ватылмый, проблема тудырмый, ышанычлы. Машиналарга кагылышлы хыялым исә, әлбәттә, кроссовер алу. Миңа Америкада җыелган лексусның 300нче маркасы ошый. Аудига гашыйкмын. Әмма минем финанслар белән әлегә Honda CR-V яисә Suzuki grand vitara гына тарта алам шул. Хыяллар исә киләчәктә тормышка ашып, мине куандырыр дип уйлыйм.

Казанда яңа Chevrolet lacetti 451 000 сумнан башлана.

Булат Нигъмәтуллин:

– Минем бу машинам – дүртенчесе. Mazda-6 моделендә инде өч ел йөрим. Тулы комплектациясен алганга, мин анда бернинди җитешсезлек күрмим – бөтен нәрсәсе дә бар. Хыялым – биегрәк машинада йөрү. Porsche, мәсәлән (Рәхәтләнеп көлә.). Сеңлем Дилә исә Opel astraда йөри. Шулай ук машинасын әйбәт, ди.

Яңа Mazda-6 – 845 000 сумнан, Opel astra 579 900 сумнан башлана.

Ләйлә Дәүләтова:

– Минем машинам – Suzuki jimny. Дүрт ел элек өр-яңаны алдым. Мин йөри башлаганда әлеге машина Казанда юк иде әле, хәзер генә күп алар. Автомат коробкалы, уңайлы, җәен дә, кышын да бер җирдә дә батып калмыйсың. Хатын-кыз өчен уйлап табылган иң әйбәт джип-машина дип исәплим мин аны. Машинама 5 ел була. Алай да алыштыру турында әлегә уйлаганым юк, мин машина турында хыяллана торган кеше түгел. Булганына шөкер итеп яшим. Юлларда миңа ышанычлы дус булса, җитмәгән димени...

Яңа Suzuki jimny 705 000 сумнан башлана

Татарстанның атказанган артисты Рәсим Низамов:

– Мин 2009 елда өр-яңа Toyota camry алдым. Тулы комплектацияле ул минем – бер дигән машина. Бөтен яктан да канәгатьләндерә. Бәясен тулаем гына түгел, арттырып та каплый. Алыштырырга әлегә җыенмыйм, киләчәктә алыштыра калсам да, бәлки, шундыйны ук алырмын. Иске дус яхшысыннан яхшырак, диләрме әле?

Яңа Toyota camry 1 028 000 сумнан башлана.

Татарстанның атказанган артисты Алсу Әбелханова:

– Мин Toyota corollaда йөрим. Бик ошый. Акыллы, бөтен нәрсәсе дә бар, уңайлы. Хыялым – BMW седан алу. Ул машина маркасы миңа бик ошый. Әмма бүгенге автомобилемнән дә бик канәгатьмен.

Иркә:

– Нигә кирәк инде ул кешеләргә минем нинди машинада йөрүем? Язмыйк, кирәкми, кешенең ачуын гына китерәчәкмен. Ну, бер караганда, аны болай да беләләрдер инде. Беренче машинам – Mazda-3не 200 мең километр йөреп, башына җиткәч, Toyota corolla алдым. 2011 елның июль аенда дусларым киңәше белән алган идем, әлегә машинама бер ел да юк. Тойота белән Mazdaны чагыштырып та булмый – җир белән күк арасы. Mazdaга бик күп нәрсә җитенкерәмәгән икән. Тойота күпкә әйбәт, күпкә сыйфатлы. Автомат коробкалы, җиңел, рәхәт машина.

Яңа Toyota corolla 599 000 сумнан башлана.

Татарстанның атказанган артисты Гүзәл Уразова:

– Машина турында сөйләргә яратмыйм. Уңайлы машинага өстенлек бирәм. Хәзергесе көндә Volkswagen touaregта йөрим. Илдарның да нәкъ шундый ук машинасы бар. Безгә ошый.

Яңа Volkswagen touareg 1 900 000 сумнан башлана.

Татарстанның халык артисты Габделфәт Сафин:

– Без шәхси йортыбыз белән Нагорный бистәсендә яшәгәч, джипларга өстенлек бирәбез. Элекке машинам лексусны җәй көне сатып, BMW Х6 алдым. Карлы юлларда йөргәч, түбән машина турында уйлаганым да юк. Аннан, ир-ат буларак, биегрәктә йөрисе килә ич инде. Ә автомобиль яхшы, ышанычлы булырга тиеш. Булдыра алганда, машина мәсьәләсендә дә яхшыга омтылабыз. Миңа бу машина бик ошый. Хатыным Рүзилә исә Honda CR-Vда йөри. Машинасыннан зарланмый.

Яңа BMW х6 – 3 120 000 сумнан, яңа Honda CR-V 1 112 000 сумнан башлана.

Зиннур:

– Мин 2006 елгы Mitsubishi lancer машинасын кулдан алган идем. Бик канәгатьмен. Ипле, йомшак машина. Хәзер бәбиебез дә булгач, йомшак булуы икеләтә мөһим. Ланцер – минем өченче машинам. Әлегә бар яктан да килгән, мәшәкать тудырганы, юлларда кыен хәлләргә очраганым юк. Шуңа алыштырырга уйламыйм. Аннан, бөтен акча төгәлләнеп яткан өебезгә кереп китеп бара. Аны рәтләп бетергәч, автомобиль алыштыру турында уйлана башласам да була.

Яңа Mitsubishi lancer 629 000 сумнан башлана.

Равил Бохарайның  дөньядан  китүенә дуслары да, көндәшләре дә, якыннары да, үзе дә әзер түгел иде. Элегрәк йөрәгенә операция ясалган булса да, аның энергиясе, иҗади фикере ташып торды, ул башкарган эшләр хәлсезләнгән кешегә түгел, баһадирларча умырып эшләүче  мәңгелек затларга хас иде.

Сишәмбе, 24 гыйнварда  иртәнге сәгать унда Равил Лондондагы йортыннан телевидениегә чыгыш ясарга китәргә дип киенгәндә, кинәт йөрәге чәнчеп куя. Аның эшләре күп, Мәскәүгә күчеп кайтып, анда йорт-кура җайлаган чак, ерак сәфәрләргә барасы да бар. Кичә кич кенә операга барып “Травиата” тыңлап кайткач, ул үзенә  ике төпле, өр-яңа фикер килгәнен әйткән, бәлки ул аларны компьютерга теркәп куйгандыр. Быел Казанда куелачак “Ак бүре” операсының либреттосын уйлап-язып  йөрде ул.

Равил үзенең башына килгән һәр фикерне йә яңа әсәргә әйләндерә, йә башкалар уйламаган  бер проект буларак тормышка ашыра торган кеше. Бу юлы яңа фикер шулай өзелеп калачак. Чөнки  шагыйрь, шул көнне өеннән чыгып китә алмыйча, җан бирә.

Равилнең  үлеме, аны озату Татарстан, Казан, Мәскәү,  чит илләрдәге дуслары өчен тирән яра, бик аяныч вакыйга булып истә калачак. Бу очраклы хәл түгел, дөньядагы иҗтимагый, рухи процессларга бәйле. Чөнки Равил Бохарайның тормышы, гамәлләре, иҗаты  элекке Советлар берлегендә  демократия ишекләре ачылгач, фонтан кебек бәреп чыгуы белән гыйбрәтле.

Тышаулардан, караш чиклегеннән,  белемсезлек-гамьсезлектән  котылган шәхеснең рухи, иҗади потенциалы, егәрлеге никадәр зур булуы Равилнең соңгы 20 елда үсүендә ачык күренә.

20-30 ел элек ул гадәти дөньядан туеп, күңеле төшеп, тормышның мәгънәсен, яшьлек идеалларын югалтып, адашып кала. Башта Казанның,  аннан Мәскәүнең әдәби мохитендә кайнашу аны канәгатьләндерми. Ул, талантлы шигырьләр язучы математик, Мәскәү университетында аспирантура тәмамласа да, киләчәген математикага, түгел, ә шигърияткә багышлый. Шагыйрьлек  кәсебе икмәк ашатмагач, ул журналистика, дөнья сәясәте белән кызыксына башлый.

Татарлар яшәгән илләргә сәфәр чыгып, җаны тарткан юнәлештә иҗат итә башлый. 22 ел элек аның белән танышканда мин “Идел” журналының беренче баш мөхәррире идем. Рус шагыйре дип саналса да, ул миңа Каюм Насыйри турында проза әсәре алып килде. Ул вакытта күбрәк русча сөйләсә дә дә, Равил борынгы Казан, татар тарихы, мәдәнияте турында гына сөйли һәм яза иде.

1990 елның мартында Мюнхен шәһәренә “Азатлык” радиосына беренче тапкыр килүемдә, анда милләт, демократия, төрки туган турында татар-башкорт һәм башка милли редакцияләрдә чыгыш ясап йөргән Тәүфыйк Әйдине һәм Равил Бохарайны очраттым. Милли-демократик радио алар өчен табигый якты утрау, магнит кебек тартучы урын булгандыр. “Азатлык”  радиосына Фәрит Иделле чакыруы буенча Мюнхенга килүемдә, татар мөһаҗирләре белән дуслашып китүемдә Равилнең дә тәэсире дә булды.

Аннары ул “Күчмә бакча” дигән проект уйлап чыгарып, татар мөһаҗирләре яшәгән илләрне урап чыкты. Япония, Австралия, Төркия татарларының язмышын өйрәнде. Латин имласында “Иман” дигән шигъри китап чыгарды. Соңрак Лондондагы мөселман җәмгыяте (Әхмәдичеләр хәрәкәте) белән бергәләп Коръән Кәримне, башка  дини китапларны тәрҗемә итүгә кереште. Би-Би-Си радиосында озак елар буе тапшырулар алып барды.

​​​Мөселман мәгърифәтчелеге, көненә биш вакыт намаз уку аның тормышына яңа төсмер, тирән мәгънә бирде. Ислам фәлсәфәсе тәэсирендә  Равилнең яшәү рәвеше, иҗади мәсләге камилләште, аның гадәтләре, холкы  үзгәрә башлады. Математикларча төгәл, тиз фикерләү, заманча яшәү, тормышны өйрәнү,  үҗәтләшеп эшләү, практик гамәлләр кылу аны шул вакытта ук ХХI  гасырның көчле шәхесенә әверелдерде. Ул кызыклы, мөһим проектлар уйлап чыгарды, башка проектларга да катнашып, берәгәйле өлеш кертә иде.

Калганы күпләргә мәгълүм: Равил Бохарай дистәләгән китаплар чыгарды, йөзләгән шигырь-поэмалар иҗат итте, ул язган повестьлар иң абруйлы Мәскәү журналларында, нәшриятларында чыгып, иң таләпчән һәм зәвыклы әдәбият сөючеләрне сокландырды.

2009 елда Русиядәге иң яхшы шигырь китабы бәйгесендә Равил Бохарайның  “Отпусти мою душу на волю” (“Җанымны иреккә җибәр”) җыентыгы җиңеп чыкты. Документаль романнар, публицистик әсәрләр, Би-Би-Си  радиосында көн аралаш барган сәяси аналитик тапшырулар, Казанның 1000 еллыгы, федерализм, Татарстан мөстәкыйльлеге турында публицистик китаплар, Камал театрында куелган “Тимер борчак” пьесасы, курчак театрында куелган күпсанлы әсәрләре рус яки татар телендә дөнья күрде. Кайбер шигырьләре татар телендә язылган, шулай ук инглиз, маҗар телләрендә язылганнары да бар. Бу әсәрләрнең һәркайсында  татар сулышы, шәһри Казан яктысы сизелә.

Иҗатының зурлыгы, әсәрләрнең сыйфаты, киң карашлы булуы, гамәлләренең тансыклыгы шаккатырлык иде аның. Тукай шигырьләрен ул күптәннән русчага тәрҗемә итте, ә узган елда ул Тукайның калын гына җыентыгын инглиз теленә тәрҗемә итеп (Англиядәге дуслары һәм Татарстан ярдәме белән) дөньяга күрсәтте. Равилнең тырышлыгы, үҗәтлеге аркасында Кол Галинең “Кыйссаи Йосыф” әсәре дә инглиз телендә дөньяга чыкты.

Русча фикерләп тә, ата-баба телен үзләштереп тә, татар халкының язмышын аңлату, кешелек тәрәккыятендә татарларның катнашуын күрү торган саен тансыклана, кыйммәтләнә барган чорда Равил Бохарай кебек затны алыштыручылар табылырмы икән? Булса, кайчан алар калкып чыгар?

​​Узган елның 18 октябрендә, нәкъ 60 ел тулган көнне Равил Салих Сәйдәшев исемендәге Зур концертлар залында халкы алдында иҗади хисап тотты. Республика җитәкчеләре, Русия җәмәгатьчелеге Тукай бүләге иясе Равил Бохарайга  зурлау, рәхмәт сүзләрен әйтте. БМОның Берләшү ордены да шул кичтә тапшырылды аңа.

Ахырда Равил хөрмәтенә Миләүшә Тәминдарова җитәкчелегендәге капелла “Әллүки” әсәрен Шотландиянең дини гимнына катнаштырып башкарды. Бохарайның иҗаты да моңа охшаш һәм лаек. Татар халкы, Татарстан, Казан, кешелек дөньясының гүзәл өлеше, аларга халыкара дәрәҗәдәге үлчәм, башка кыйтгаларның аһәңнәре Равилгә илһам бирде. Бу хакыйкатьне халкыбызга ачу үзе бер олы савап...

Ул тормышта тавыш-җәнҗал яратмый иде. Милли яки сәяси юлбашчы булырга омтылмады. Шигырьне, акылны яратучы бик күпләр Равилне яратты. Тормыш иптәше Лида Григорьева  яхшы шагыйрә булса да, алар гаиләсендә карьера, дан көндәшлеге булмады. Киресенчә, Лида үзе аңа эшләргә, иҗат итәргә көч биргән кебек. Шагыйрә белән торып, зур шагыйрь булучылар сирәк очрый. Талантлы рус шагыйре Николай Рубцов 70-нче елларда салкын гыйнвар көнендә сөйгән хатыны (шагыйрә!) кулындагы галстуктан буылып үлгән диләр.

Күпме талантлы сәнгатькәрнең гомере өйдәге талашлар, хатыннар, хәмер аркасында  өзелгән! Андыйларның иҗатлары да кечкенә килеш калган.

Равил Бохарай берничә талантлы кеше күтәрмәслек йөкне күтәрде, һәрвакыт эшләде. Ул һәркайда дуслар, эшлекле партнерлар тапты, беркемне сүкмәде, үпкәләмәде. Бәлки эчендә генә җыелган булмаса аның кайгысы...

Аның тапкан малына, казанышларына көнләшеп карау ахмаклык булыр иде. Чөнки Равил кебек бертуктаусыз эшләү, гел югары биеклектә очу беркемгә тыелмый, ләкин күпләребез үз теләге белән аста, тынычта кала.

Хәзер талантлы, булдыклы татарлар еш кына читкә китә. Равил Бохарай үрнәген алар беләме икән?

Ул Казаннан күптән чыгып китсә дә,  2-3 ай саен Казанга кайтып торды, һәрвакыт күңеле белән монда булды. Еракларга омтылу, гадәти кысалардан чыгу, иреккә чыгып, үз теләгең белән халкыңа хезмәтче булу теләге аның  өчен ниндидер табигый инстинкт булгандыр күрәсең.

Русиядә иң яхшы шигырь китабы дип табылган “Җанымны җибәрче иреккә” җыентыгының исеме дә шуны чагылдыра.

““Җанымны җибәрче иреккә!

Беркая китәргә базмамын.

Бу мескен, бу юеш бакчада

Эшләнде язмышка язганы.

Мондагы бар шәүлә,

бар табыш, бар сукмак

Күңелгә береккән,

таныш та, газап та кирәкми,

Җанымны җибәрче иреккә.

Бары тик теләнче иреген

теләнә аламын оялмый,

Мин күрдем  сызлану балкышын.

Һәм аннан бер кая киталмыйм!

Күктәге кырларга юл тапмам,

Мин кичә алмамын чикләрне.

Иреккә җибәрче җанымны-

Мин инде беркая китмәмен...”

Иреккә чыккан, дөньяны күргән Равиль Бохарайның сүзләре тормышка ашты. Бу көннәрдә, көтмәгәндә ул Казанына кайта. Мәңгелеккә.